Osnivanje Vojske Srpske republike BiH (VRS)

Istorijski kontekst preživljenog genocida nad srpskim narodom iz perioda 1941–1945, raspad Jugoslavije, nasilna secesija Slovenije i Hrvatske, uz pokušaj majorizacije i preglasavanja Srba u BiH od strane Hrvata i Muslimana, koji su se spremali za nasilno otcjepljenje, izrodili su Republiku Srpsku, a time i Vojsku Republike Srpske, kao odbrambene mehanizme srpskog naroda.

Uloga i povlačenje JNA

Jugoslovenska narodna armija u tim burnim godinama 1991. i 1992. nije odgovorila doktrinarnim i strategijskim postavkama očuvanja države. Ubrzo nakon početka ratnih dešavanja u nekadašnjoj Socijalističkoj Republici BiH, donesena je odluka o povlačenju jedinica JNA, što se i ostvaruje polovinom maja 1992. godine.

Na teritorijama opština sa srpskom nacionalnom većinom, uz jedinice Teritorijalne odbrane, formirani su krizni štabovi i jedinice pod rukovodstvom Srpske demokratske stranke. U ruralnim krajevima često su, u atmosferi nepovjerenja i straha, samoorganizovane tzv. straže.

Osnivanje Vojske Republike Srpske

Srpska Republika BiH formiranje svoje vojske ozvaničila je i uvela u zakonski sistem usljed pomenutih okolnosti 12. maja 1992. godine. Na ovaj korak odlučilo se kada je bilo potpuno jasno da druga dva naroda u Bosni i Hercegovini imaju formirane vojne organizacije koje su uveliko napadale srpski narod.

Tada je Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini na svom zasijedanju u Banjoj Luci donijela Odluku o formiranju Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine broj: 03-234/92. (Vojska je kasnije mijenjala ime u skladu sa imenovanjem države i konačno od septembra 1992. godine naziva se Vojska Republike Srpske. Skraćeno u literaturi koristi se oblik VRS.)

Formiranje Glavnog štab i rukovodstva VRS

Glavni štab (GŠ) Vojske Republike Srpske formiran je u Crnoj Rijeci, sjeveroistočno od Han Pijeska. Za komandanta Glavnog štaba Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine postavljen je general-potpukovnik Ratko Mladić, a za načelnika GŠ postavljen je Manojlo Milovanović.

Krajem 1992. godine formirana je i Vrhovna komanda (VK) Oružanih snaga RS kao civilni organ za rukovođenje i komandovanje Vojskom Republike Srpske u ratu, na čijem čelu je bio predsjednik Republike Srpske Radovan Karadžić

Organizacija i mobilizacija

Organizaciono naređenje za formacijsko organizovanje VSR BiH izdato je od strane Glavnog štaba tek 21. juna 1992. godine, dok je definitivno formiranje završeno u novembru 1992. godine.

Stvaranje vojske u ratu bio je dinamičan proces. Osnova za funkcionisanje i popunjavanje redova VRS, pored Ustava, bili su Zakon o vojsci i Zakon o odbrani RS.

Predsjednik Predsjedništva Srpske Republike Bosne i Hercegovine objavio je 20. maja 1992. godine Odluku o opštoj javnoj mobilizaciji, po kojoj je bilo potrebno:

„izvršiti mobilizaciju svih vojnih obveznika (muškaraca od 18 do 60 i žena od 18 do 55 godina starosti), obveznika civilne zaštite i obveznika radne obaveze, kao i materijalnih sredstava građana, privrednih i drugih preduzeća i organizacija za potrebe Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine.“

Popuna vojske vršena je državljanima RS bez obzira na nacionalnost, ali je, s obzirom na nacionalni sastav stanovništva i ratna dešavanja, jasno da su apsolutnu većinu činili Srbi, dok je bilo i pripadnika drugih nacionalnosti.

Primjenjivan je sistem vojne organizacije mješovitog tipa, koja se popunjavala vojnim obveznicima, vojnicima na odsluženju vojnog roka, vojnicima po ugovoru i profesionalnim oficirima i podoficirima. Prvo polaganje zakletve regruta organizovano je za Vidovdan 28. juna 1992. godine.

Organizacioni sastav i kapaciteti

Što se tiče organizacionog sastava, on je uglavnom oslikavao pravila tadašnjih vojnih dostignuća, ali je bio i odraz tradicija iz kojih je vojska nastala, usklađenih sa njenim ciljem, očuvanjem i odbranom države i srpskog naroda u teškim ratnim uslovima.

Vojska je činila odbranu demokratski donesenih odluka srpskog naroda i države u nekadašnjoj BiH. U suštini, VRS je bila odbrambena vojna formacija koja se stvarala i funkcionisala u teškim ratnim uslovima, a čija se ratna linija prostirala nekada i na više od 2.000 kilometara.

Maksimalan broj pripadnika VRS tokom rata iznosio je blizu 215.000 boraca, od čega je samo 2% činilo stalni sastav, a čak 98% rezervni sastav. Iz toga se vidi da je riječ o narodnoj vojsci. Borci su bili različitih specijalnosti i različitog stepena osposobljenosti.

Struktura i korpusi VRS

Vojsku su činili Glavni štab, šest korpusa i Vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana. VRS se sastojala od dva vida: Kopnene vojske i V i PVO.

U vidovima su postojali rodovi i službe, a u rodovima specijalnosti. Rodovi su bili: pješadija, artiljerija, oklopno-mehanizovane jedinice (OMJ), inžinjerija, veza, atomsko-biološko-hemijska odbrana (ABHO), avijacija, artiljerijsko-raketne jedinice protivvazdušne odbrane (ARJ PVO), elektronsko izviđanje i protivelektronska dejstva.

Korpusi VRS bili su: Prvi krajiški korpus, Drugi krajiški korpus, Istočno-bosanski korpus, Drinski korpus (formiran u novembru 1992), Sarajevsko-romanijski korpus i Hercegovački korpus, a praktično kao zasebna cjelina, po uzoru na korpuse, funkcionisalo je i Vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana VRS.

Takođe su postojale i jedinice pod direktnom komandom GŠ VRS, kao i borbene i taktičke grupe, drugi oblici organizovanja u skladu sa sistemom rukovođenja i komandovanja na više nivoa.

Tokom Odbrambeno-otadžbinskog rata jedinice VRS, na čelu sa Glavnim štabom, izvodile su više odbrambenih i napadnih operacija i bitaka.

Tu se, uglavnom, mogu navesti operacije: „Koridor 92“, deblokada Smoluće, „Vrbas 92“, Prva mitrovdanska ofanziva, „Lukavac 93“, Druga mitrovdanska ofanziva, „Vaganj 95“ i mnoge druge.