Prva mitrovdanska ofanziva

Prva mitrovdanska ofanziva predstavlja veliku napadnu operaciju hrvatsko-muslimanskih snaga protiv položaja Vojske Republike Srpske na mostarsko-nevesinjskom pravcu u novembru 1992. godine. Operacija je trajala od 8. do 15. novembra 1992. godine, a naziv Mitrovdanska ofanziva je dobila jer je počela u dan obilježavanja  Krsne slavi Svetog velikomučenika Dimitrija – Mitrovdan (obilježava se 26. oktobra/8. novembra). Nakon nove ofanzive muslimanskih snaga u novembru 1994. godine,koji su nazvani Druga mitrovdanska ofanziva ovi događaji iz 1992. godine su u istoriografiji i kolektivnom pamćenju označeni kao Prva mitrovdanska ofanziva.

Prenošenje rata sa teritorije Hrvatske

Smanjivanjem vojnih tenzija početkom 1992. godine na prostoru nekadašnje Hrvatske, hrvatsko rukovodstvo je, nakon Sarajevskog primirja, imalo za cilj da veže što više snaga JNA na teritoriji BiH i tako sebi olakša secesionističke namjere. Od tada je i razvoj situacije u Hercegovini direktno vezan za učešće i namjere Hrvatske na ovim prostorima.

Pad Mostara i doline Neretve

Jedan od rezultata hrvatskog prenošenja rata bilo je i aktivno naoružavanje hrvatskog i muslimanskog stanovništva, formiranje paravojnih jedinica i teroristički napadi na potencijale JNA, prije svega u zapadnoj Hercegovini, Mostaru i Čapljini. Nakon početka sukoba, u aprilu 1992, i povlačenja jedinca JNA u maju iste godine, dolazi do dezorganizovanosti srpskih formacija te pada Mostara i doline Neretve u hrvatskoj akciji „Čagalj“, tj. protjerivanja srpskog stanovništva, polovinom juna 1992. godine. U tome su glavnu ulogu imale hrvatske formacije Južnog vojišta HV. Ovo je označilo kompletan kasniji karakter i razvoj događaja u Hercegovini tokom Odbrambeno-otadžbinskog rata.

Bitka za Podveležje

Bitka za Podveležje bila je jedan od događaja kojim su snage, tada Vojske Srpske Republike BiH, odnosno 10. hercegovačke motorizovane brigade (10. hmtbr), kasnije nazvane 8. hmtbr ili Nevesinjska brigada HK VRS, obezbijedile stabilizaciju ratišta nakon pada Mostara i preduslove za buduće uspješno funkcionisanje. Bitka je trajala u periodu od 17. juna do 10. jula na području podveleškog platoa koji čini niz sela naseljenih dominantno muslimanskim stanovništvom. Ovaj plato, značajno prostranstvo između Mostara, planine Velež i Nevesinja, činio je jedanod prostora – ključeva rata na mostarsko-nevesinjskom pravcu hercegovačkog ratišta.

Nakon Bitke za Podveležje, linija fronta na mostarsko-nevesinjskom pravcu se u znatnoj mjeri stabilizovala. Situacija se nije znatnije mijenjala sve do jeseni 1992. godine, kada su hrvatsko-muslimanske snage pokrenule do tada najopsežniju operaciju na ovom dijelu ratišta. Stanje na Južnom vojištu je bilo povoljno za HV, posebno nakon uspjeha na dubrovačko-trebinjskom dijelu fronta ostvarenog sredinom i krajem oktobra.

Операција „Бура“

Glavninu napadačkih snaga u operaciji „Bura“ (dobila ime po istoimenoj  ustaškoj njemačko-hrvatskoj akciji u okolini Mostara 1944. godine protiv partizanskih snaga) činile su jedinice HVO i HV, čije djelovanje je bilo maksimalno iskoordinisano. U jedinicama HVO-a nalazio se značajan broj Muslimana, ali su tokom jeseni 1992. godine hrvatsko-muslimanski odnosi postajali sve zategnutiji, te je međusobno nepovjerenje dobijalo sve veće razmjere.  Napadačke snage imale su višestruku brojčanu nadmoć u ljudstvu, a posebno u artiljerijskim oružjima. Ona se kretala i od omjera 10:1.

Jedan od osnovnih ciljeva za napadače u ovoj operaciji bilo je odsijecanje i razbijanje snaga Nevesinjske brigade satavljene od ljudstva iz Nevesinja, ali i Mostara i drugih mjesta doline Neretve i Hercegovine. Šire gledano, glavni cilj je bio da se ovlada visovima iznad Mostara, Stoca i Dubravske visoravni, koji su bili pod kontrolom Vojske Republike Srpske i da se time stvore uslovi za novi progon srpskog stanovništva. U komandnom kadru hrvatsko-muslimanskih snaga se očekivalo da bi probojem prvih linija bilo ugroženo i Nevesinje, a da bi nastavkom akcije mogao biti ugrožen i kompletan prostor istočne Hercegovine. Ukoliko bi došlo do ovakvog razvoja situacije, snage napadača bi ostvarile preduslove za deblokadu goraždanskog područja, ali i za napad na Sarajevsko-romanijski korpus VRS.

Zapovjednik Južnog vojišta HV, general Bobetko, dao je 9. oktobra 1992. godine nalog za pripremu operacije „Bura“. Tom prilikom je istaknuto: „Cilj operacije je obrana lijeve obale Neretve, odbacivanje neprijatelja izvan dometa topništva gradova Mostara i Stoca, te pomjeranje prednje crte obrane na Dvrsniku i Žegulji“

Napadi na Bilećku brigadu VRS

U vremenu prije samog početka Mitrovdanske ofanzive, ali i tokom njenog trajanja, Bilećka brigada VRS trpjela žestoke napade hrvatsko-muslimanskih snaga kao i gubitke u ljudstvu, ali njena odbrana nije popuštala. Dejstva koja su prethodila početku ofanzive bila su određeni vid pripreme za snage koje su kasnije vršile napadna dejstva ali razvlačenje srpskih snaga tj. njihovo vezivanje na jućnom kraju.

Mitrovdan, 8. novembar 1992. godine

Glavni udar hrvatsko-muslimanskih snaga uslijedio je u rano jutro, 8. novembra 1992. godine, u oblačnu i prohladnu nedjelju. Toga dana su porodice Buha, Andrić, Mandić i Magazin iz nevsinja obilježavale krsnu slavu Mitrovdan (u čast Svetog velikomučenika Dimitrija).

U hitnom izvještaju Glavnom štabu Vojske Republike Srpske Komanda Hrcegovačkog korpusa 8. novembra navodi: ,,U jutarnjim časovima (oko 6.00 č) neprijatelj je na celom frontu Nevesinjske brigade otpočeo jak napad uz snažnu artiljerijsku podršku iz rejona leve i desne obale Neretve (Blagaj, Kosor (aerodorom), Goranci, Dobro Selo, Bijelo Polje). Prema raspoloživim podacima ubacio je i deo snaga u naš raspored. Dejstvovao je po gradu Nevesinju, topovima 130 mm“.

Artiljerijske salve

Artiljerijskim udarima velikog intenziteta, u dužini vatrene linije preko 100 km, nastojalo se paralisati snage VRS ne samo na glavnim udarnim pravcima, nego i van ZO Nevesinjske brigade. Na desnom krilu to je bilo u rejonu odgovornosti 2. lake hercegovačke pješadijske brigade, tj. na prostorima opštine Konjic ka Nevesinju, a na lijevom krilu to su bile već pomenute teritorije koje su bile pod kontrolom Bilećke brigade: planina Hrgud i južno od Stoca – Dvrsnik i Veliš.

Baražna vatra iz 500-700 artiljerijskih cijevi, koju svjedoci odbrane najčešće opisuju kao stravična i nevjerovatna, dok se u dokumentima HV naziva ,,ogromnom topničkom potporom“, trajala je više časova prije polaska pješadije za koju se nadalo da poslije navedene pripreme neće imati puno posla. Granatiranjem u prvom udaru ugrožen je i sistem veze kome su zbog prekida žičanih veza, ali i aktivnog ometanja stvoreni veliki problemi. Aktivnim i pravovremenim radom, kao i simulacijom veza koje su poklapane od strane napadača, sistem veze ponovo je doveden na optimalan nivo već tokom dana. Za vrijeme napada aktivno su djelovale od strane napadača i pripremlje­ne diverzantske grupe.

Pješadijski napadi

Nakon jakih artiljerijskih udara i ubacivanja diverzanata u raspored Nevesinjske brigade pod komandom pukovnika Novice Gušića  uslijedile su i pješadijske napadne akcije. Glavni udar u ovim ofanzivnim dejstvima hrvatsko-muslimanskih snaga bio je usmjeren ka liniji s. Gornji Vraćevići – s. Kamena – s. Rabi- na, gdje je položaje držao 4. bataljon pod komandom Ranka Prodanovića (koji je artiljerijskom granatom teško ranjen u odbrani polžaja prvog dana ofanzive). Hrvatsko-muslimanske snage su najveću koncentraciju pješadije imale u rejonu sela Čomori. Te jedinice su imale zadatak da napadnu položaje 4. bataljona Nevesinjske brigade. U selu Čomori nalazili su se položaji 1. čete 4. bataljona („Bilećki dobrovoljci“ pod komandom Rada Radovića). Tu su na lokalitetu „Bijela kuća“ kao i oko drugih objekata vođene višednevne žestoke pješadijske borbe.   Veliki udari izvršeni su  i na području Šipovca i drugih mjesta u Podveležju gdje je odbranom komandovao komandant drugog bataljona kapetan Zoran Purković. Značajan obim napada tog prvog dana bitke u z/o 2. bataljona nastavljen je i na Dražnjači, Svetoj gori i Merdžan glavi, ali su pored pomenutog položaja na Šipovcu koji je vraćen u posjed VRS nakon početnog udara, drugi ostali nepromijenjeni.

Stanje u Nevesinju

Vijesti su se brzo prenosile i do stanovnika Nevesinja, u kojem je vladalo vanredno stanje, i gdje je stanovništvo postajalo svjesno da se vode žestoke borbe na svim položajima. Opština Nevesinje je na ulasku u zimu 1992. godine, pored svojih oko 11.000 stanovnika, bila utočište i za oko 15.000 Srba protjeranih iz Mostara i ostalih mjesta iz doline Neretve. I sam grad bio je izložen granatiranju od strane hrvatske artiljerije koja je prouzrokovala civilne žrtve. Popuna jedinica ugroženih na terenu krenula je već od podneva. Vojnici u popuni obavještavali su prvu liniju o specifičnom vanrednom stanju i spremnosti građana Nevesinja, tj. civilnog stanovništva, na presudnu odbranu i doprinos borbi, što je još jače djelovalo na moral boraca.

Napadi se nastavljaju

Neuspjeh napada u prvom danu, posebno, a zatim i u dva naredna dana umnogome je odredio krajnji rezultat akcije. Tokom ofanzive neprijatelja, intenzitet napada nije bio istovjetan onom sa početka dejstava, ali je borbena tenzija održavana. ,,Neprijatelj je pokretao tenkovske jedinice na prednjem kraju srpskih snaga, napadao sa fronta na različitim pravcima, ubacivao diverzantske grupe u borbeni raspored srpskih snaga, ometao radio-veze, ispoljavao različita psihološko-propagandna dejstva preko njihovih sredstava informisanja (prikazuje se snimak navodnog ulaska ‘postrojbi’ u Nevesinje ), ali se to pokazalo bezuspješnim… Ukupnu situaciju otežavala je kiša i naglo zahlađenje koje je tih dana zahvatilo Hercegovinu“. Rezultat velike muslimansko-hrvatske ofanzive bio je takav da linija odbrane VRS nakon višednevnih velikih napada nije nigdje pomjerena osim na koti 690, koja je vraćena u januaru 1993. godine u jednoj dobro osmišljenoj i munjevito izvedenoj akciji.

Ispomoć brigadi

Direktnu pomoć Nevesinjskoj brigadi u ljudstvu, u danima ofanzive, pružila je 2. laka pješadijska brigada sa Boraka odakle su u toku dana ofanzive stizale borbene grupe za ispomoć. Nevesinjska brigada imala je pomoć u toku ofanzive od strane Policije Republike Srpske iz stanica u Nevesinju i Gacku. Od prištapskih jedinica Hercegovačkog korpusa pomoć brigadi je pristigla od strane Izviđačko-diverzantskog odreda, bataljona vojne policije i bataljona veze. Značajnu ulogu u neutralisanju neprijateljskih artiljerijskih jedinica imao je 13. map, koji je u odsudnim trenucima djelovao kao da je i on jedna od jedinica Nevesinjske brigade.

Ljudski gubici

U direktnim borbenim dejstvima poginulo je 38 vojnika i oficira. Petnaestak dana nakon ofanzive u KBC Podgorica preminuo je, od posljedica ranjavanja, pripadnik Izviđačko-diverzantskog odreda Hercegovačkog korpusa. U toku priprema ofanzive i neposrednim dešavanjima nakon nje još dva vojnika i jedan civil stradali su u Nevesinju od neprijateljske granate. Prilikom odlaska na razmjenu posmrtnih ostataka 18. novembra 1992. godine, u rejonu Brštanik, opština Stolac, poginuo je, od dejstva protivpješadijske mine jedan vojnik. Sve to ukupne gubitke zaključuje sa brojem 42. Teže i lakše je ranjeno oko 200 vojnika i oficira i pet civila u Nevesinju.

Poginuli su vojnici: Adžić Radan, Bogdanović Dragiša, Bošnjak Blagoje, Vučinić Radivoje, Vučković Milimir, Glušac Danilo, Gutić Mirko, Dangubić Miomir, Đurović Milorad, , Zirojević Željko, Ijačić Milan, Ivković Branko, Jonlija Jovan, Kadijević Nikola, Kovačević Miodrag, Kulaš Slobodan, Lozo Danilo, Matrak Sreto, Matrak Žarko, Milenković Saša, Milošević Slobodan, Milošević Zdravko, Miljanović Severin, Mirić Lazar, Muratović Zoran, Pavlica Milan, Perin Blažo, Pjaca Branko, Popović Miodrag, Radulović Radomir, Rogan Miodrag, Romović Vojin, Samardžić Milorad, Skočajić Dragan, Spremo Žarko, Todorović Tomislav, Čabrilo Miloš, Čampara Spasoje, Čovilo Vaso, Šešelija Miodrag, Šinik Jordan kao i civil Vujinović Gojko.

Hrvatsko-muslimasnki gubici u ovoj akciji nikada nisu javno otkriveni, osim činjenice da su bili višestruki i veoma bolni za napadače.

Priznanja

Nakon akcije u Nevesinje je stigao izaslanika najvišeg ranga, potpredsjednik Republike Srpske. Nikola Koljević, za podršku i koordinaciju daljih radnji u odbrani Hercegovine. Komandant Glavnog štaba VRS, general Ratko Mladić, lično je stupio u kontakt sa komandantom brigade i uputio mu podršku za odbranu Nevesinja i Hercegovine. Brigada je pohvaljena i od strane Komande Hercegovačkog korpusa. Prilikom određivanja nove numeričke oznake brigade, na proljeće 1993. godine, nije bilo dileme. Osmi novembar bio je najznačajniji datum u periodu njenog postojanja. Od tada brigada zvanično nosi naziv 8. hercegovačka motorizovana brigada (8. hmtbr). Brigada je 28. juna 1993. godine od strane predsjednika Republike Srpske odlikovana Ordenom Nemanjića, kao jedna od prvih jedinica Vojske Republike Srpske. Orden se dodjeljuje za ,,istaknute junačke podvige u oružanoj borbi ili posebno značajan doprinos u organizovanju i vođenju odbrane srpskog naroda i doprinos u uspostavljanju državnosti Republike Srpske, a deviza mu je „Svojim junacima’“. Mitrovdan je Dan opštine Nevesinje, a Boračka organizacija Republike Srpske taj dan slavi kao svoju krsnu slavu. U sklopu obilježavanja ovih praznika u Nevesinju je 2020. godine podignut spomenik pukovniku Novici Gušiću. Ovim činom je odata počast komandantu Nevesinjske brigade tokom Prve mitrovdanske ofanzive.

Mitrovdani u pamćenju

Сам датум почетка акција у периоду Крсне славе Светог Великомученика Димитрија Солунског, и трајање у периоду од 8. до 15. новембра 1992. године  одредио чињеницу да су се  ови догађаји,  прво у колективној свијести и памћењу, а онда и у науци назвали Митровданска офанзива.  Након новог напада муслиманских снага у новембру 1994. године митровданске офанзиве се називају Прва и Druga mitrovdanska ofanziva.