Zločini nad Srbima u Mrkonjić Gradu i Sanskom Mostu

U septembru 1995. srpski narod na zapadu Republike Srpske doživio je velika stradanja. Gubitak zapadno-krajiških opština donosio je nove zločine, stradanja i masovne grobnice. Udružene hrvatsko-muslimanske snage uz podršku NATO alijanse nastavljale su svoje akcije s namjerom da ugroze Banjaluku, ali i uopšte postojanje Republike Srpske i srpskog naroda na ovom prostoru.

Nastavak neprijateljskih aktivnosti na području Krajine

Nakon odbrane sjeverozapadnih granica, na području opština Kozarska Dubica, Kostajnica i Novi Grad, od strane hrvatskih napadača,  napredovanje i muslimanskih snaga djelimično je zaustavljeno. To se dogodilo 23. septembra 1995. godine, kada je VRS zaustavila napredovanje na pravcima prema Prijedoru, Novom Gradu i Mrkonjić Gradu. Uslijedio je i pokušaj kontra-napada u operaciji „Štit 95“. Tada su snage VRS uspjele izbiti nadomak Ključa, ali je taj uspjeh bio privremen. Početkom oktobra snage Republike Srpske i dalje su bile izložene velikom pritisku.

Pokušaji za potpisivanje primirja

Pod inicijativom američke administracije i Ričarda Holbruka vođeni su pregovori o uspostavljanju primirja. Dana 5. oktobra dogovoren je i potpisan Sporazum o prekidu vatre u Bosni i Hercegovini. Sa srpske strane potpisali su ga predsjednik Republike Srpske Radovan Karadžić i general Ratko Mladić. Planirano je da primirje stupi na snagu 10. oktobra u 00.00 časova i da traje 60 dana, odnosno do okončanja mirovnih pregovora koji su već bili najavljeni. Međutim, muslimanska strana je kod amerikanaca insistirala da primirje stupi na snagu 12. oktobra. Računali su da u tom vremenu mogu zauzeti Prijedor i Novi Grad.

Nastavak napadačkih planova

Iako su pokrenuti pregovori o prekidu vatre, na terenu je hrvatsko-muslimanska koalicija planirala nove operacije. Na osnovu dogovora iz Zagreba, početkom oktobra namjeravali su da u završnom udarcu zauzmu Mrkonjić Grad, Sanski Most, Prijedor i Novi Grad. Na te prostore upućena su značajna pojačanja Hrvatske vojske.

U hrvatskoj operaciji „Južni potez“, koja je predstavljala nastavak agresije na Republiku Srpsku od strane Hrvatske vojske i HVO, angažovane su značajne snage. Njihov cilj bio je Mrkonjić Grad i izbijanje u rejon planine Manjače, kako bi se artiljerijski ugrozila Banja Luka. Istovremeno su im sadejstvovale muslimanske snage. One su planirale nastupanje ka Sanskom Mostu i Prijedoru sa 5. korpusom, kao i ka Kneževu i Kotor Varoši sa 7. korpusom. I ove snage imale su kao jedan od ciljeva Mrkonjić Grad i Manjaču.

Pad Mrkonjić Grada

Snage HV vojske su trećeg dana operacije „Južni potez“ zauzele teritoriju opštine Mrkonjić Grad, koji je sa mjestom Bočac zauzet 10. oktobra 1995. godine. Jedinice HV i HVO prešle su tada uglavnom u odbranu, iako su povremeno izvodile napadna dejstva bez većeg uspjeha. Bio je to početak okupacije Mrkonjić Grada, vrijeme zarobljavanja i ubijanja vojnika i civila i nezapamćenog rušenja, paljenja, a prethodno i pljačke imovine i drugih dobara Srba.

Zločini nad Srbima u Mrkonjić Gradu i okolini

U toku izvođenja napada hrvatskih jedinica i za vrijeme trajanja okupacije opštine Mrkonjić Grad veliki broj srpskih vojnika i civila je ubijen. Tada je smrtno stradalo preko 220 vojnika i pripadnika MUP-a RS, dok je broj civilnih žrtava bio preko 130. Jedan dio njih pokopan je u masovnu grobnicu na groblju u Mrkonjić Gradu, gdje je pronađeno 181 tijelo. Prilikom ekshumacija i obdukcija tijela ustanovljeno je da su mnogi civili i vojnici ubijeni iz neposredne blizine, kao i to da su za njihovu likvidaciju i mučenje korišćeni tupi predmeti. Takođe, konstatovane su brojne povrede razbijanja lobanja, polomljenih nogu i ruku žrtava, koje su bile i vezane, što se takođe vidi iz dokumentacije, dok je samo nekoliko žrtava ubijeno mecima. Iz navedenog se vidi da je postupak ubistva nakon zarobljavanja ili predaje vojnika ili civila bio veoma čest. Jedan od zločina koji govori o karakteru djelovanja hrvatskih snaga bio je i zločin u selu Surjan, gdje su u kući Pantelije Grmaša zapalili osam žrtava iz tog sela i sela Šehovci, koji su uglavnom bili starija, nemoćna i nepokretna lica.

Pad Sanskog Mosta

Snage tzv. „Armije R BiH“ su nastavile svoju operaciju „Sana 95“. Ideja je bila da se zauzme što više teritorije prije uspostavljanja primirja koje je već bilo najavljeno. Ipak, i pored nastojanja snaga 5. korpusa da odmah krenu u napadne operacije, tek 10. oktobra dolazi do preokreta situacije u korist muslimanskih snaga. Snage muslimanskog 5. korpusa probijaju se ka Sanskom Mostu i ulaze u grad noću 10/11. oktobra, iz koga su se prethodno, uz dosta konfuzije i nejasnoće situacije, povukli srpski civili i vojska, kao i Komanda 2. krajiškog korpusa VRS. Mada su muslimanske snage zauzele Sanski Most, jedinice VRS su u narednim danima uspjele da odbrane Prijedor i Novi Grad, kao i da uspostave odbrambenu liniju oko Banjaluke na potezima prema Mrkonjić Gradu. Borbe na ratištu prekinute su 15. oktobra 1995, iako je formalno prekid vatre na snagu stupio već 12. oktobra 1995. godine.

Na području Sanskog Mosta evidentirane su 3 masovne grobnice i 57 pojedinačnih grobnica srpskih žrtava vezanih za dešavanja u jesen 1995. godine. I one svjedoče o obimu i karakteru zločina koji su počinjeni nad Srbima ovog kraja, uglavnom od strane muslimanskih formacija iz 5. korpusa. Na području Sanskog Mosta evidentirano je ukupno 289 srpskih žrtava, od kojih su civili bili njih 128. Za širu oblast izvođenja muslimanske akcije „Sana 95“ dugo nakon rata 237 lica se vodilo kao nestalo ili neidentifikovano.

Žrtve na kraju rata 

Dakle, samo u opštinama Mrkonjić Grad i Sanski Most, koje su okupirane u oktobru 1995. godine, ubijeno je više od 650 srpskih civila i vojnika. Bio je to stravični bilans oktobra, pretposljednjeg mjeseca rata, jer je Dejtonski mirovni sporazum potpisan 21. novembra. Prethodno je u mjesecima avgustu i septembru, u padu zapadnokrajiških opština, stradalo preko 1000 lica srpske nacionalnosti, pa je ukupan broj srpskih žrtava u ova tri mjeseca u pravcima djelovanja neprijateljskih vojnih formacija bio preko 1650 žrtava.

Poslijeratne ekshumacije

Mrkonjić Grad bio je pod okupacijom hrvatskih snaga sve do 5. februara 1996. godine, kada je po Dejtonskom mirovnom sporazumu vraćen u okrilje Republike Srpske. Prilikom povratka u razrušeni i opljačkani grad zatečeni su surovi prizori boravka neprijateljskog sistema koji nije štedio ni imovinu ni ljude. Osim prvobitnih granatiranja civilnih ciljeva, zatim neposrednih masovnih zločina u Mrkonjić Gradu karakteristično je bilo i organizovano odvoženje industrijskih postrojenja, mašina i tehnike u Hrvatsku i Hercegovinu, uz odobrenje okupacionih vlasti. To je posebno vršeno nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma.

Ekshumacija navedena masovne grobnice sa 181 tijelom žrtava na pravoslavnom groblju u Mrkonjić Gradu izvršena je u periodu od 30. marta do 30. aprila 1996. godine i potvrdila je zločinačko ponašanje hrvatskih formacija. Ovom prilikom 45 žrtava, zbog stanja ostataka, nije identifikovano od strane medicinskih stručnjaka i članova porodica. Njihova tijela ponovo su reekshumirana u septembru 1997. godine.

Na području Sanskog Mosta, koji je ostao u Federaciji BiH, najveća masovna grobnica ekshumirana je na lokalitetu Groblje Greda u naselju Šušnjari u periodu od 19. do 22. oktobra 1998. godine. Tom prilikom iz ove masovne grobnice ekshumirano je 72 tijela srpskih žrtava.

Porodice nestalih i institucije Republike Srpske još uvijek tragaju za većim brojem tijela žrtava iz dešavanja u oktobru 1995. godine.