Pad zapadnokrajiških opština

Nakon „Oluje“ i protjerivanja srpskog stanovništva iz RSK u avgustu 1995. godine, a u toku NATO bombardovanja Republike Srpske, u septembru 1995. godine, njena vojska u zapadnom dijelu ratišta našla se u veoma teškoj situaciji. Vojska Republike Srpske u ovim momentima bila je u strateškoj defanzivi, a uslijedili su sinhronizovani napadi hrvatsko-muslimanske koalicije. Cilj neprijatelja bio je da, oslanjajući se na posljedice NATO intervencije, prodre u dubinu teritorije Republike Srpske i ugrozi Banju Luku.

Napadi hrvatskih snaga na Republiku Srpsku

Snage HV, sačinjene od njenih gardijskih i drugih brigada, u periodu od 8. do 15. septembra 1995. godine izvele su, u sadejstvu sa Hrvatskim vijećem obrane (HVO), ali i u strateškom savezu sa muslimanskim snagama, napade pravcima Glamoč–Šipovo–Jajce, Glamoč–Mliništa–Mrkonjić Grad i Grahovo–Drvar–Petrovac. Ova operacija, koja je predstavljala nastavak otvorene agresije na Republiku Srpsku, nazvana je kodnim imenom Maestral. Njome je faktički uspostavljen prostor koji je bio očišćen od vjekovnog većinskog srpskog etničkog stanovništva unutar granica nekadašnje BiH prema Hrvatskoj.

Združeni napadi muslimanskih snaga

Uprkos povoljnom operativnom položaju stečenom padom RSK i deblokadom Bihaća, snagama muslimanskog 5. korpusa iz Bihaća trebalo je oko mjesec dana da probiju linije odbrane VRS, i to u momentu kada su hrvatske snage bile pred zauzimanjem Drvara. Koristeći uspjeh hrvatske operacije Maestral, sada deblokirane muslimanske snage 13. septembra kreću u oštru ofanzivu pod nazivom Operacija „Sana 95“ prema srpskim teritorijama. Sa druge strane, iz centralne Bosne kreću muslimanske snage 7. korpusa, koje su 13. septembra zauzele Donji Vakuf, koji se tada nazivao Srbobran. Takođe, muslimanske snage preuzimale su inicijativu na prostorima oko Vlašića, ali i dalje na istok, oko Vozuće i Ozrena.

Gubitak teritorija i protjerivanje stanovništva

U međuvremenu, od strane hrvatskih snaga, 12. septembra zauzeti su Drvar i Šipovo. Već u toku naredna dva dana hrvatske snage zauzele su Jajce, a muslimanske snage Petrovac. Muslimanske snage ulaze u Petrovac u noći 14. na 15. septembra i narednog dana uklinjuju se duboko u srpsku teritoriju, sve do Ključa, koji je zauzet prije ponoći, dok je u sjevernom pravcu napada 17. septembra pala Krupa. Napredovanje glavnine snaga 5. korpusa tzv. Armije BiH snage VRS zaustavile su u periodu od 19. do 23. septembra, a od 23. septembra zaustavljeni su i napadi prema Prijedoru, Novom Gradu i Mrkonjić Gradu.

Prema Banjoj Luci slijevao se novi talas od oko 70.000 srpskih izbjeglica. Hrvatsko-muslimanska koalicija spremala se za nove napade ka Banjoj Luci, Prijedoru, Sanskom Mostu i Novom Gradu, dok je VRS uspostavljala aktivnu odbranu napadnutih teritorija i planirala kontranapad.

Pokušaj kontranapada VRS

Operacijom „Štit 95“ snage VRS na zapadnom dijelu ratišta, prema direktivi br. 9 izdanoj 28. septembra 1995. godine, planirale su da glavnim snagama napadnu pravcima od Mrkonjić Grada prema Ključu i Glamoču, te iz pravca Sanskog Mosta prema Petrovcu i Drvaru, tj. dalje prema Grahovu i Glamoču. Napad je počeo tog istog 28. septembra i u dijelu prema muslimanskim snagama imao je realniju osnovu za njihovo potiskivanje prema Bihaću, naročito uzimajući u obzir poraze koji su im naneseni prije godinu dana na tim prostorima. Snage VRS u narednih nekoliko dana, tj. u periodu od 1. do 6. oktobra, nanose gubitke muslimanskim snagama i dolaze do pred Ključ, koji je u jednom momentu ponovo bio pred oslobođenjem. Muslimanske snage su u tim momentima, krajnjim naporima i pregrupisavanjem sopstvenih jedinica, stabilizovale situaciju i sačuvale Ključ u svom posjedu.

Nakon što je Republika Srpska dobila znatno dužu liniju odbrane nakon pada RSK, nakon što je bila oslabljena NATO napadima, te nakon gubitka velikog dijela teritorije u periodu avgusta i septembra 1995. godine, tj. kada je ostala bez Grahova, Glamoča, Drvara, Petrovca, Krupe na Uni, Ključa, Jajca, Šipova i Srbobrana, ali i nakon što je pružila značajan otpor i odnijela pobjedu na prostoru sjeverozapada, na području Kozarske Dubice, Kostajnice i Novog Grada, protivofanzivna dejstva VRS krajem septembra i početkom oktobra 1995. godine prema hrvatskim snagama nisu uspjela, a već od tih dana, početkom oktobra, počinju pregovori o uspostavljanju primirja. Pravci prema Mrkonjić Gradu i Sanskom Mostu i dalje su ostali ugroženi od strane napadača.

Zločini

Tokom navedenih dešavanja, pored evidentnog etničkog čišćenja i protjerivanja srpskog stanovništva, pljačke i paljenja, kao i drugih oblika uništavanja imovine, izvršen je veći broj ubistava, strijeljanja i drugih ratnih zločina nad srpskim civilnim stanovništvom, izbjeglicama i vojnicima.

Bravnice – napad na izbjeglički autobus

Tako su 13. septembra 1995. godine vojnici Druge brigade HVO i Četvrte gardijske brigade HV, kao i drugih jedinica, izvršili više zločina u mjestu Bravnice kod Jajca. Oni su tu presreli kolonu srpskih izbjeglica iz Donjeg Vakufa, Jajca i Travnika i, između ostalog, izvršili napad na autobus sa putnicima, kao i na druga prevozna sredstva u koloni. Po koloni, koja nije imala drugu namjeru nego da napusti ugroženu teritoriju, iz neposredne blizine pucano je svim sredstvima.

Prema podacima Republičkog centra za istraživanje rata, ratnih zločina i traženje nestalih lica, za teritoriju Bravnica toga dana stradalo je ili se kao posljednji put viđeno na tom mjestu vodi 62 lica, od kojih se i danas 14 vodi kao nestalo. Njih 14 bilo je u pomenutom autobusu.

Masovna grobnica „Carevo polje“

Tri godine kasnije, u masovnoj grobnici „Carevo polje“ ekshumirani su posmrtni ostaci 81 osobe srpske nacionalnosti koje su ubijene tih dana u Jajcu i okolini. Među njima su bile i žrtve iz Bravnica. Sliku o karakteru zločina upotpunjuju podaci o djeci, među kojima je najmlađi bio Dragan Janković, koji je imao nepune tri godine, Borislav Janković šest, i Velibor Janković trinaest godina. Za tijelima tada četvorogodišnjeg Aleksandra i šestogodišnje Vesne Petrić, kao i Danijele Janković, koja je imala šesnaest godina, još uvijek se traga, tj. oni se vode kao nestale osobe sa tog područja. U opštini Jajce pronađeno je osam pojedinačnih i tri masovne grobnice, u kojima je ekshumirano ukupno 100 tijela.

Rasprostranjenost zločina i poslijeratne ekshumacije

O rasprostranjenosti zločina tokom događaja vezanih za ljeto i jesen 1995. godine i napade na Republiku Srpsku govore i podaci o izvršenim poslijeratnim ekshumacijama. Tako je u opštini Glamoč, u kojoj je pronađeno 11 pojedinačnih i dvije masovne grobnice sa ukupno 127 tijela, izvršena ekshumacija masovne grobnice „Kamen“, u kojoj je pronađeno 108 tijela ubijenih Srba. U opštini Livno, koja je organski vezana s dešavanjima u Bosanskoj Krajini (ukupno pronađeno devet masovnih i pet pojedinačnih grobnica sa 111 tijela), u jami Zastinje u poslijeratnom periodu izvršeno je nekoliko ekshumacija u kojima su pronađeni posmrtni ostaci 22 Srba.

U opštini Grahovo, u 13 pojedinačnih i četiri masovne grobnice, ekshumirano je ukupno 33 Srba. U Šipovu je ekshumirano ukupno sedam tijela. U opštini Drvar, u pojedinačnim grobnicama i tokom asanacije terena, pronađeni su posmrtni ostaci 42 tijela. U opštini Bosanski Petrovac, u 10 masovnih i 66 pojedinačnih grobnica vezanih za događaje iz 1995. godine, ekshumirano je ukupno 149 tijela ubijenih lica. U Krupi na Uni ekshumirano je 77 tijela u četiri masovne i 50 pojedinačnih grobnica, dok je u Ključu ekshumirano 72 tijela u jednoj masovnoj i većem broju pojedinačnih grobnica. Samo u pobrojanim slučajevima ubijeno je ili poginulo 718 lica koji su kasnije pronađeni 248 grobnica i mjesta asnacije od čega 215 pojedinačnih i 33 masovne.

Nažalost, spisak zločina je još veći od pomenutih, jer nikada do kraja nisu razjašnjene sudbine nestalih lica za čijim tijelima se traga, ali i zbog toga što su se stradanja Srba 1995. godine nastavila i u oktobru 1995. godine na području Mrkonjić Grada, Sanskog Mosta i drugih mjesta.