Osnivanje Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini

Prvi višestranački izbori u Socijaističkoj Republici BiH održani su 18. novembra 1990. godine. Birači su glasali za članove Predsjedništva republike, poslanike u oba Vijeća skupštine, odbornike za 109 opštinskih skupština i Skupštinu grada Sarajeva.

Novoosnovane nacionalne stranke su ubjedljivo pobijedile osvojivši 84% mandata u Skupštini. SDA je osvojila 86 mandata, SDS 72, HDZ 44, dok je ostalih sedam parlamentarnih stranaka imalo 34 poslanika.

Već na prvim sjednicama Skupštine došlo je do neslaganja među vladajućom koalicijom. Pitanje političkog raspada SFRJ sve se ozbiljnije postavljalo, a stranke su oko toga imale dijametralno različite stavove.

SDA i HDZ su sve jasnije i javnije protokom vremena zastupale stavove da se usvoji deklaracija o suverenosti i nedjeljivosti Bosne i Hercegovine.

Alija Izetbegović je prijetio da bi zbog „suverene Bosne žrtvovao mir“, dok je Radovan Karadžić smatrao da je za srpski narod očuvanje suvereniteta Jugoslavije prvenstveni cilj.

Politička kriza i nagovještaj građanskog rata

Posle jednogodinje političke krize, prekretna sjednice parlamenta BiH održane su oktobra 1991. godine kada je jasno nagoviještena mogućnost građanskog rata. Povod za sukob bio je Memorandum SDA o suverenosti Bosne i Hercegovine.

Na nelegalno nastavljenoj sjednici Skupštine Bosne i Hercegovine, bez prisustva 72 poslanika SDS-a i jednog poslanika SPO-a, a kojom je predsjedavao potpredsjednik Mariofil Ljubić, usvojeni su Platforma Predsjedništva BiH, Memorandum SDA o suverenosti BiH, Pismo o namjerama i raspisan je Referendum o suverenosti BiH.

Takođe na skupštinskom zasijedanju odlučeno je da se regruti i rezervisti više ne upućuju u JNA i izvršena je mobilizacija rezervnog sastava MUP-a.

SDS, je kao odgovor na praktično jednostrano proglašenje secesije BiH od strane SDA i HDZ-a, uputila proglas srpskom narodu, građanima BiH i Jugoslavije povodom posljednjeg zasjedanja Skupštine BiH na kojem su u noći između 14. i 15. oktobra 1991. godine SDA i HDZ donijele Memorandum o suverenosti BiH, čime su pokušale da izvrše državni udar.

Osnivanje organa i Republike srpskog naroda BiH

Kao odgovor na konstantne pokušaje preglasavanja predstavnika srpskog naroda od strane predstavnika druga dva naroda, kao odgovor na nepoštovanje ustavnog mehanizma za zaštitu nacionalne ravnopravnosti i na kraju kao odgovor na usvajanje pomenutog Memoranduma, 24. oktobra 1991. godine osnovana je Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini.

U njoj su bili izabrani predstavnici srpskog naroda iz republičkog parlamenta. Za predsjednika Skupštine izabran je Momčilo Krajišnik, za potpredsjednika dr Milovan Milanović iz Banje Luke i Branko Simić iz Mostara, a za sekretara Skupštine Miloš Savić.

Tada je donesena Odluka o osnivanju Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini. Pomenutu odluku pratila je Odluka o ostajanju srpskog naroda Bosne i Hercegovine u zajedničkoj državi Jugoslaviji, koju je trebalo potvrditi na plebiscitu koji je na istoj sjednici raspisan Odlukom o raspisivanju i provođenju plebiscita srpskog naroda u Bosni i Hercegovini.

Deklaracija Skupštine srpskog naroda

Završni dokument sa ove prve sjednice bila je Deklaracija Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini.

U njenoj preambuli je rečeno:

„Postojeći ustavno-pravni poredak je uveliko narušen u Jugoslaviji i u Bosni i Hercegovini. Ugrožena su prava i bitni interesi srpskog naroda u Bosni i Hercegovini. Već dugo traje zavjera da se srpski narod, kao konstitutivni narod u Bosni i Hercegovini, svede na nacionalnu manjinu. Pošto je srpski narod poučen tragičnim iskustvima u ovom vijeku, pogotovo genocidom izvršenim nad njim, pošto prijeti opasnost od novih i sličnih tragičnih događaja, ustanovljena je Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini“.

Prvi član Deklaracije je glasio:

„Srpski narod je istorijski i državotvoran narod i ravnopravan je sa svim takvim narodima. Srpski narod ima dugu tradiciju demokratije, on poštuje i uvažava posebnosti i interese drugih naroda i država, ali traži da i oni uvažavaju interese i posebnosti srpskog naroda i države u kojoj živi“.