Višestranački izbori u Hrvatskoj, politička kriza i organizovanje srpskog naroda

Slom Saveza komunista Jugoslavije, formiranje novih političkih partija i pokreta te promjena sveukupnih prilika u društvu, koje je bilo u konstatnoj krizi, doveli su do održavanja prvih višestranačkih izbora nakon Drugog svjetskog rata u tadašnjim jugoslovenskim socijalističkim republikama.

Prvi višestranački izbori u Hrvatskoj održani su 22–23. aprila i 6–7. maja 1990. godine. Apsolutni pobjednik je bila radikalno nacionalistička Hrvatska demokratska zajednica (HDZ), osnovana 17. juna 1989. godine i predvođena Franjom Tuđmanom, koja je dobila preko 1.200.000 glasova (41,93%) i osvojila 205 od ukupno 356 zastupničkih mjesta u Saboru SR Hrvatske

Hrvatski komunisti, koji su na izbore većinom izašli na listi Saveza komunista Hrvatske – Stranke demokratskih promjena (SKH – SDP), osvojili su 73 zastupnička mjesta. Srpska demokratska stranka (SDS) osnovana 17. februara 1990. godine, koju je predvodio šibenski neuropsihijatar i akademik SANU Jovan Rašković, dobila je pet saborskih mjesta, dok je na lokalnim izborima osvojila vlast u Donjem Lapcu, Gračacu i Kninu. U ostalim sredinama sa srpskom većinom najviše glasova je dobio SKH – SDP, na čijoj je listi u Sabor SR Hrvatske ušlo još 24 Srba.

Počeci teritorijalne organizacije i borbe srpskog naroda za prava

Na sjednici SDS-a održanoj u Kninu 21. maja 1990. godine donijeta je odluka da Skupština općine (SO) Knin istupi iz Zajednice općina Dalmacije i da pokrene postupak formiranja Zajednice općina Sjeverne Dalmacije i Like. Novu zajednicu općina trebalo je da formiraju Knin, Benkovac, Obrovac, Gračac, Donji Lapac i Titova Korenica, ali je ostavljena i mogućnost da joj se priključe i druge opštine sa Korduna, Banije i iz Slavonije.

Odluka o osnivanju i konstituisanju Zajednice općina Sjeverne Dalmacije i Like, sa sjedištem u Kninu, donijeta je na sjednici SO Knin održanoj 27. juna 1990. godine.

U vrijeme kada je Knin postajao okupljalište i neformalni predvodnik Srba u Hrvatskoj, nove vlasti u Zagrebu povlačile su poteze sa dalekosežnim uticajem. Sabor SR Hrvatske je 25. jula 1990. godine usvojio amandmane na ustav, prema kojima je iz naziva republike izbačen pridjev „socijalistička“, a izmijenjena su i državna obilježja (zastava i grb). Srbima su u oko upadale sve češće pojave i sve očiglednije javne rehabilitacije simbolike iz vremena Drugog svjetskog rata i Genocida nad Srbima u NDH.

Istog dana kada je Sabor usvajao amandmane na ustav, u Srbu (kod Donjeg Lapca) održan je veliki srpski sabor, koji je predstavljao svojevrstan odgovor na poteze Zagreba. Konstitutivna sjednica Srpskog nacionalnog vijeća, na kojoj je za predsjednika izabran Milan Babić, održana je u Kninu 31. jula 1990. godine.

Plebiscit i podizanje barikada

U avgustu 1990. godine dešavaju se prve ozbiljnije situacije na području tadašnje Hrvatske. Dok je 16. avgusta Srpsko nacionalno vijeće odlučilo da se raspiše plebiscit o autonomiji koji bi se održao 19. avgusta, 17. avgusta Ministarstvo unutrašnjih poslova (MUP) Hrvatske poslalo je policajce u više srpskih opština sjeverne Dalmacije i Like da oduzmu oružje rezervnog sastava milicije i onemoguće pripreme i sprovođenje prvog srpskog plebiscita.

Srbi su odgovorili podizanjem barikada na prilaznim putevima. Predsjednik SO Knin Milan Babić proglasio je ratno stanje zbog učestalih hrvatskih napada na srpski narod i zavođenja državnog terora. Bez obzira na zategnutu situaciju, od 19. do 20. avgusta održan je srpski plebiscit o autonomiji, na kojem je bilo 756.549 glasova „za“, dok je protiv bilo 172 i 60 nevažećih listića.

Oduzimanje konstitutivnosti – put u neizvjesno

Prema Ustavu Socijalističke Republike Hrvatske iz 1974. godine Hrvatska je bila „nacionalna država hrvatskog naroda, država srpskog naroda u Hrvatskoj i država narodnosti koje u njoj žive“. Suprotno tome, prema nacrtu novog ustava Republika Hrvatska se „ustanovljavala“ kao „nacionalna država hrvatskoga naroda i država pripadnika inih naroda i manjina, koji su njezini državljani: Srba, Muslimana, Slovenaca, Čeha, Slovaka, Talijana, Madžara, Židova i drugih“. Srpski politički predstavnici upozoravali su da je srpskom narodu u Hrvatskoj na taj način oduzeta konstitutivnost i druga osnovna prava.

Bez obzira na nezadovoljstvo u redovima srpskog naroda u Hrvatskoj i poteze Knina, Ustav Republike Hrvatske usvojen je, kako je i planirano, na sjednici Sabora RH 22. decembra 1990. godine. Zbog blizine rimokatoličkog Božića ovaj ustav se kasnije naziva i Božićni ustav.

Osnivanje SAO Krajine

U nedjeljama nakon što su donijele novi ustav, vlasti u Zagrebu su preduzimale i druge korake u cilju puta ka secesiji i samostalnosti. U isto vrijeme tekla je i secesija Slovenije od Jugoslavije. Dok su u Zagrebu vršene posljednje pripreme za donošenje novog ustava, Srbi su radili na organizaciji teritorijalne autonomije.

Statut Srpske autonomne oblasti Krajine usvojen je na sjednici u Kninu održanoj 19. decembra 1990. godine, a zatim je upućen na usvajanje opštinama članicama Zajednice općina Sjeverne Dalmacije i Like, kako bi i formalno stupio na snagu.

Statut SAO Krajine usvojile su 20. decembra 1990. godine opštine: Knin, Benkovac, Obrovac, Gračac, Donji Lapac, Titova Korenica i Vojnić, a 21. decembra Dvor. Zahvaljujući tome što je Statut usvojen od strane osam opština, SNV i Privremeno predsjedništvo Skupštine Zajednice općina Sjeverne Dalmacije i Like na zajedničkoj svečanoj sjednici održanoj u Kninu 21. decembra 1990. godine proglasili su osnivanje Srpske Autonomne Oblasti Krajina.

Nakon svečanog proglašenja, na kninskoj tvrđavi je istaknuta srpska zastava, tj. službena zastava SAO Krajine. Srpsko nacionalno vijeće i Izvršno vijeće SAO Krajine 28. februara donijeli su Rezoluciju o razdruživanju Republike Hrvatske i SAO Krajine.