NATO agresija na SR Jugoslaviju

Nakon velikog broja napada i žrtava tokom 1998. godine, teroristički napadi na Kosovu i Metohiji nastavljeni su i na početku 1999. godine. Tako su 2. januara u Kosovskoj Mitrovici ubijena dva Srbina, a 8. januara teroristi su ubili tri policajca na putu Priština–Prizren, dok je u Starom Trgu oteto osam vojnika.

Slučaj Račak

Napadi na pripadnike MUP Srbije na Kosovu i Metohiji su u tom periodu bili naročito intenzivni na području Štimlja, zbog čega su jake policijske snage, uz podršku vojske, 15. januara 1999. godine sprovele antiterorističku akciju, kada su u ataru sela Račak ubijena 44 Albanca.

Iako su postojala različita tumačenja ovog događaja koji su se odnosili na borbe koje su se dešavale toga dana u selu, iako je ozbiljna istraga tek trebala da se sprovede i po diktatu međunarodnih činilaca, Zapad je, prije svega uz glas šefa Kosovske verifikacione misije na terenu Vilijema Vokera optužio jugoslovenske snage bezbjednosti za masakr nad nedužnim civilima. Tim činom počeo je niz pritisaka i pregovora koji su se odvijali na diplomatskom nivou. Uveliko su se najavljivali vazdušni napadi NATO na Srbiju.

Pregovori u Rambujeu

Dvadesetak dana nakon Račka u ljetnjoj rezidenciji predsjednika Francuske u Rambujeu kraj Pariza 6. februara otpočeli su pregovori između vlasti Srbije i predstavnika Albanaca sa KiM. Delgacija Srbije nikako nije mogla da prihvati ulazak NATO trupa u Jugoslaviju i to je bila najveća prepreka da ona prihvati ponuđeni dokument i rješenja. Takođe albanska strana insistirala je na decidnim mehanizmima koji bi joj omogućili otcjepljenje od Srbije. Pregovori su okončani 23. februara bez ikakvog rezultata. U narednim danima intenzivirani su diplomatski kontakti, pa su predstavnici velikih sila posjećivali Beograd i razgovarali sa jugoslovenskim predsjednikom Slobodanom Miloševićem

Neuspješan nastavak pregovora

U Parizu su 15. marta nastavljeni pregovori delegacija Republike Srbije i Albanaca sa KiM. Kontakt grupa međunarodne zajednice je sutradan, 16. marta, odbacila sve primjedbe na prijedlog političkog dijela sporazuma o KiM koje su došle sa strane delegacije Srbije. Albanska delegacija 18. marta potpisala ponuđeni sporazum, iako joj nije bio ispunjen zahtjev da se jasno navede da će konačan status KiM biti određen referendumom. Srbija je uporno odbijala da prihvati ultimatum pogotovo vojni aneks sporazuma, prema kojem su NATO snage imale pravo da se kreću po teritoriji Srbije koliko i kako žele.

Ultimatum Srbiji je bio „apsolutno neprihvatljiv“ za jednu suverenu zemlju i kao takav dat je kako bi se srpska strana dovela u težak, gotovo bezizlazan, položaj i optužila za nekooperativnost. Kako bi pokazala spremnost za pregovore, delegacija Srbije je potpisala Sporazum o samoupravi na Kosmetu, koji je sama izradila i dostavila još na prethodnim pregovorima u Rambujeu.

Signal za napade

Neuspjeh pregovora objavljen je 19. marta, a OEBS je najavio povlačenje međunarodnih posmatrača tj. Kosovske verifikacione misije. Vlada Savezne republike Jugoslavije je na osnovu saznanja o pripremi agresije NATO, 23. marta proglasila neposrednu ratnu opasnost. Istog dana kasno uvečer generalni sekretar NATO-a Havijer Solana dao je odobrenje „za preduzimanje vazdušne operacije protiv Jugoslavije“. Pred svjetskom javnošću NATO se „opravdavao“ narativom o vojnoj akciji kao navodnom spriječavanju humnitarne katastrofe na Kosovu i Metohiji. Nastojalo se sve da se stekne utisak, da je do pribjegavanje brutalnoj sili došlo nakon iscrpljivanja svih diplomatskih sredstava. Ovim napadom prekršen je niz međunarodnih propisa od kojih je svakako najznačajnija Povelja UN zasnovana na jednakosti svih njenih članica i ne odobravanju vođenja rata. Sila je po njoj mogla samo da se upotrijebi jedino uz odobrenje Saveta bezbjednosti koje NATO nije imao za ovaj napad kao što niko drugi nije imao pravo da nekažnjeno napadne jednu suverenu zemlju.

19.41

Operacija pod nazivom Saveznička snaga (Allied Force) imala je za cilj vazdušne udare na Saveznu Republiku Jugoslaviju i počela je 24. marta 1999. godine u 19.41, kada su bombardovani vojni objekti u široj okolini Prištine. Nekoliko sati kasnije, Vlada SRJ proglasila je „ratno stanje jer je otpočela agresija na Saveznu Republiku Jugoslaviju“

Razmjere napada

Agresiju na Jugoslaviju započelo je 16 zemalja članica NATO, a njima su se nakon priključivanja NATO u drugoj polovini aprila 1999. godine priključile Mađarska, Češka i Poljska. Grčka nije dozvolila angažovanje svojih snaga za bombardovanje Jugoslavije, a Luksemburg i Island nemaju svoju vojsku. Vazduhoplovne snage NATO-a za agresiju na SRJ bile su raspoređene na teritoriji 12 država u 59 baza. Najbrojnije snage raspoređene su na teritoriji Italije (59%). Mornarička (palubna) avijacija bazirala je na američkom nosaču aviona „Enterprajz“, nosaču helikoptera „Nasa“ i francuskom nosaču aviona „Foš“ raspoređenim u Jonskom i Jadranskom moru.

Za 78 dana agresije, avijacija NATO je izvršila preko 26.000 letova, od čega borbenih 18.168 (70%). Iako je od početka akcije planirano korišćenje 464 aviona i oko 450 krstarećih raketa, za 78 dana to je izašlo na korišćenje oko 1040 aviona i na ispaljivanje oko 1000 krstarećih raketa. Broj definisanih objekata kao meta za dejstvo na početku rata bio je oko 300 ali je povećan je na blizu 4000 na kraju agresije. Lansirano je oko 350.000 kasetnih bombi – podprojektila „bombica“; oko 50.000 komada (granata) municije sa osiromašenim uranijumom i oko 15.000 velikih projektila (nevođene i vođene bombe i raketa), ukupne mase oko 22.000 tona.

Bombardovanje civilnih ciljeva

Vazdušni udari u prvim danima bili su usmjereni na raketne i radarske sisteme, televizijske i radio odašiljače, položaje vojske, vojne i policijske objekte i vojne aerodrome. Lista ciljeva je vrlo brzo proširena na državne ustanove i civilni ciljevi u selima i gradovima. Prouzrokovane ogromne štete po privredu, saobraćaj i sveukupni život građana Srbije i čitave Jugoslavije. U Beogradu na meti su se našli objekti čije rušenje nije imalo nikakav vojni značaj. Pogođen je veliki broj objekata među kojima su bili zgrada saveznog ministarstva unutrašnjih poslova i Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srbije, zgrada Minstarstva pravde, sjedište vladajućeg SPS-a i više televizijskih i radio stanica u Poslovnom centru Ušće na Novom Beogradu. U ranim jutarnjim satima 22. aprila pogođena je rezidencija predsjednika SRJ u Užičkoj 15. Oko 2 sata iza ponoći 23. aprila direktan pogođena je zgrada Radio-televizije Srbije / Radio-televizije Beograd u Aberdarevoj ulici, a poginulo je 16 radnika. Pogođena je i Ambasada NR Kine u kojoj poginula tri kineska državljanina.

Takođe bile su ugrožene brojne komunikacije, mostovi – drumski i željeznički, od kojih većina nije imala naročitu vojnu svrhu, a čije je rušenje trebalo da pošalje simboličke poruke o nadmoćnosti NATO i da doprinose demoralizaciji i zastrašivanju stanovništva.

Civilne žrtve

Kako je bombarodovanje odmicalo dolazilo je do sve češćih udara na civile i civilne objekte od stambenih kuća i zgrada preko škola, vrtića, do bolnica i vjerskih objekte i drugog. Tako je u večernjim satima 5. aprila 1999. godine raketiran centar grada Aleksinc, kada je poginulo 11, a povrijeđeno više od 50 lica. Nešto iza ponoći 7. aprila bombardovan je centar Prištine, a poginulo je 19 lica, među kojima petočlana porodica Gaši. Dana 12. aprila na mostu preko Južne Morave u Grdeličkoj klisuri, između sela Oraovica i Bojišina (kod Leskovca), sa više projektila pogođen je međunarodni voz na liniji Beograd–Solun. Stradalo je 15 putnika, a razaranje je bilo takvo da tri tijela nikada nisu identifikovana. U ranim popodnevnim satima 14. aprila raketirana je izbjeglička kolona Albanaca nedaleko od Terzijskog mosta u ataru sela Bistražin, kao i na putu kroz Meju (kod Đakovice). Poginulo je 61 lice, dok je 36 povrijeđeno. Surdulica je bombardovana 27. aprila, a pogođena je kuća porodice Milić, u kojoj je poginulo devet lica.

Djeca žrtve bombardovanja

Tokom NATO agresije i brojna djeca bila su žrtve bezumnih napada na civilne ciljeve. Simbol njihovog stradanja postala je mala Milica Rakić, rođena 1996. godine, koja je ubijena u Batajnici 17. aprila 1999. godine. Prije toga, u Merdaru je 11. aprila ubijena jedanaestomjesečna Bojana Tošović. Poginula je zajedno sa svojim ocem. U Novom Pazaru, 31. maja 1999. godine, od NATO bombe ubijeno je devet lica, a među njima su bili i dvogodišnji Marko Simić i njegov otac Vladan Simić (30). Žrtve NATO projektila bili su i sestra i brat, Dajana i Stefan Pavlović, koji su ubijeni u mjestu Ralja. U Prištini je ubijena i mala Dragana Dimić, u Starom Grackom, od kasetne bombe koja je probila tavanicu i pala na njen krevet. Njen otac Siniša nosio je njeno obezglavljeno tijelo do prištinske bolnice. Ovo su samo podaci o pojedinim žrtvama — nevinoj djeci, čiji je spisak tokom bombardovanja, nažalost, bio mnogo veći.

Od maja mjeseca 1999. godine, NATO agresija na Srbiju pojačana je udarima na njen elektroenergetski sistem. Gađane su rafinerije, skladišta goriva, rudnici i druga energetska postrojenja širom zemlje. To je takođe prouzrokovalo velike štete za privredu i stanovništvo u cjelini.

Odbrana zemlje i čuvanje ljudstva i tehnike

Vojska Jugoslavije tj. njene snage RV i PVO su organizovale i odvažno izvodile odbranu zemlje primjereno mogućnostima sa osnovnim ciljem minimalnih gubitaka u sopstvenom ljudstvu i ratnoj tehnici kao i za ostvarenje realno mogućih efekti borbe protiv agresora koji je uz brojčanu nadmoć posjedovao i oružja i oruđa nanovije generacije. Vojska se oslanjala na vještine svoga sastava pa su tako znalački maskirana sva sredstva ratne tehnike, ali i aerodromi i drugi veliki vojni objekti. Manevar jedinica, bio je jedan od organizovanih način obmanjivanja agersora kako bi se organizovanim i smišljenim manevrisanjem, uspješno čuvale snage i obezbjedili povoljni uslovi za vođenje odbrane zemlje od napadača. Takođe, pravljenje maketa tj. lažnih ciljeva koji su prikazivali tehniku VJ imalo je veoma uspješne rezultate. Ove mjere imale su višestruk rezultat u smanjivanju gubitaka u ljudstvu i ratnoj tehnici. Iako sa višestruko starijim sredstvima pa tako i avionima znatno manjih tehničkih mogućnosti od napadača piloti i drugi pripadnici RV i PVO stupali su u borbu sa agresorom.

Odvažni heroji na nebu i zemlji

Dana 4. maja 1999. oko 12 časova primjećena je veća grupa NATO aviona koja je dejstvovala u pravcu Valjeva, uglavnom na fabriku municije Krušik, kao i na vojna skladišta u okolini. Iako je komandu da poleti dobio jedan od mlađih oficira. Međutim, potpukovnik Milenko Pavlović je telefonskom vezom naredio da se pozvani pilot zadrži i umjesto njega je on poleteo ka Valjevu sa svojim avionom MiG-29. Ubrzo se našao na nebu iznadnad Valjeva, međutim, uslijed tehničkih probelma na letilici ostao je bez radara. Ni to ga nije omelo i Pavlović se upustio se u neravnopravnu bitku protiv 16 NATO aviona, uspeo da ih zbuni smjelim nastupanjem i čak natera u bejkstvo ali je, ubrzo, oko 12:45, bio pogođen sa tri rakete, ispaljene od strane holandskih pilota sa aviona F-16 fajting falkon koji su bili zapadno od Tuzle koje on nije mogao ni primjetit. Poginuo je još u vazduhu. Ostaci njegovog aviona pali su u selo Petnica. U poslijeratnom periodu Milenko Pavlović postao je jedan od simbola odvažnosti heroja otpora stranim napadačina na Srbiju i Jugoslaviju.

Pripadnici RV i PVO u 78 dana rata, u neravnopravnoj borbi oborili su agresoru 2 aviona (avion F-117A i avion F-16C); 9 bespilotnih letilica; 45 krstarećih raketa i 4 velika projektila. Navedena tehnika je pogođena u vazdušnom prostoru SRJ, pa su njeni ostaci pali na teritoriju Jugoslavije i tako za njeno obaranje postoje proverljivi materijalni dokazi. Avion Američkog ratnog vazduhoplovstva Lokid F-117A Noćni jastreb sa oznakama AF 82 806 HO (baza Holoman, Novi Meksiko) oboren je 27. marta 1999. godine, četvrtog dana NATO bombardovanja, a oborio ga je 3. divizion 250. raketne PVO brigade Vojske Jugoslavije, kojim je komandovao potpukovnik Zoltan Dani. Avion je pogođen iz ruskog raketnog sistema S-125 Neva. Onesposobljen za dalji let, avion se srušio u ataru sremskog sela Buđanovci kod Rume. Bio je to veliki šok za NATO komandu i sve one koji su bili uvjereni u nedodirljivost najnovije američke tehologije. U isto vrijeme bio je to dogaćaj koji imao veliki značaj za održavanje morala vojske i stanovništva Jugoslavije.

Pored navedenih oborenih borbenih sredstava, snage PVO strategijske grupacije RV i PVO VJ oštetile su ili oborile još i značajan broj letilica i raketa napadača. Pojeidni izvori navode 36 aviona i 2 helikoptera čiji ostaci nisu pronađeni na prostoru SR Jugoslavije.

Kopneni napadi na Kosovu i Metohiji: Košare i Paštrik

Pored opsežnih vazdušnih napada, pripadnici Vojske Jugoslavije odlučno su se suprostavili kopnenoj agresiji albanskih snaga podržanih NATO paktom. Tako je 9. aprila 1999. godine u ranim jutarnjim satima počeo pokušaj kopnenog prodora na teritoriju Jugoslavije. Uz snažnu artiljerijsku podršku, albanske snage nastupajući praktično kao pješadija NATO pokušale su da pređu albansko-jugoslovensku granicu u rejonu karaule Košare kod Đakovice. Tada je napadač naišao na zanačajan otpor jugoslovenskih snaga i došlo je do velike bitke. Kasnije su borbe velikog inteziteta na ovom regionu potrajale sve do završetka NATO agresije na SRJ. Osim napada terorista i vojska Albanije na granični pojasu izvršeni su značajni udari NATO avijacije.

Zbog siline vazdušnih, ali i artiljerijskih i pješadijskih udara, borbe oko karaule Košare i planinskih vrhova Maja Glava i Rasa Košares često se nazivaju „paklom Košara“, a zbog naročite požrtvovanosti jugoslovenski vojnici koji su u njima učestvovali sa posebnom dozom pijateta ostaće upamćeni kao heroji odbrane naroda i države. Siloviti kopneni udari od 26. maja bili su usmjereni i na karaulu Gorožup u blizini Prizrena.

S obzirom da je operacija „Strela 1“ („Košare“) doživela neuspeh, NATO je sa štabom OVK i albanskim snagama, isplanirao drugu operaciju – „Stratela 2“. nakon 45-dnevnih teških i krvavih borbi NATO stratezi su uvidjeli da stvaranje mostobrana na pravcu u rejonu Košara kojim je trebalo otvoriti put za ubacivanje NATO snaga iz Albanije nije uspjelo, prešli su na rezervnu varijantu – proboj preko planine Paštrika. Kako bi pomogao prodor albanskih terorista prema Prizrenu, NATO je 24 puta upotrebio strategijsku avijaciju ostavljajući pravu pustoš na padinama Paštrika.

Kraj agresije i Kumanovski sporazum

U agresiji na SR Jugoslaviju poginulo je oko 2.500 civila i vojnika. Nanesena su joj ogromna materijalna i infrastrukturna razaranja, ali kopneno nastupanje snaga neprijatelja je zaustavljeno. Pod prijetnjom novih bombardovanja i uz velike dipomatske pritiske, nakon 78 dana završena su borbne dejstva. Naime, u Kumanovu u Makedoniji je 9. juna potpisan Vojno-tehnički sporazum između Međunarodnih bezbjednosnih snaga i vlada Savezne Republike Jugoslavije i Republike Srbije, čime su prekinuta neprijateljstva između NATO-a i SRJ, a srpske snage bezbjednosti su se obavezale na povlačenje sa Kosova i Metohije.

Kumanovskim sporazumom su uspostavljene Kopnena zona bezbednosti u širini od pet kilometara, „koja se prostire iza granica pokrajine Kosovo prema ostatku teritorije Savezne Republike Jugoslavije“, i Vazdušna zona bezbednosti široka 25 kilometara. Takođe, međuna rodne snage su se obavezale da će u potpunosti razoružati OVK.

Rezolucija 1244 SBUN

Savjet bezbjednosti UN usvojio je 10. juna 1999. godine na osnovu Kumanovskog sporazuma Rezoluciju 1244, kojom je uvedena međunarodna uprava na Kosovu i Metohiji. Paralelno sa povlačenjem srpske vojske i policije, na teritoriju južne srbijanske pokrajine, počevši od 12. juna, stupali su pripadnici međunarodnih Kosovskih snaga KFOR (Kosovo Force – KFOR). Posljednji vojnik odbrane napustio je teritoriju AP KiM 20. juna, a odlukom Savezne skupštine Jugoslavije od 26. juna ukinuto je ratno stanje. Međutim, stradanje Srba na Kosovu i Metohiji nastavljeno je novim intezitetom i brutlnošću koje su nosile albanske formacije koje su preuzimale teritoriju. Iako se u rezoluciji navodilo da će određenom broju srpskog osoblja biti dozvoljeno da se vrate i da održavaju prisustvo na srpskim istorijskim lokalitetima i administrativnim prelazima to se nije ostvarilo.