Martovski pogrom srpskog stanovništva na Kosovu i Metohiji

Martovski pogrom srpskog stanovništva na Kosovu i Metohiji 2004. godine bio je drugi veliki talas zločina, ili kulminacija zločina koji su izvršeni od strane Albanaca nad Srbima nakon prestanka NATO bombardovanja SR Jugoslavije i dolaska međunarodnih snaga od juna 1999. godine. Tokom ljetnih dana 1999. godine počinjen je veliki broj zločina nad Srbima.

Zločini nad Srbima na Kosovu i Metohiji u periodu 1999 – 2004. godine

U ljeto 1999. godine zabeležena je drastična eskalacija zločina. Bezbjednosni vakum nakon bombardovanja i dolaska međunarodnih snaga albanske formacije iskoristile su za obračun sa Srbima.

Ubistvo monaha Haritona i smrt 14 žetelaca

U opštini Prizren ubijen je monah Hariton Lukić iz Manastira Svetih Arhangela. On je zadnji put viđen 14. juna 1999. godine. Njegovo obezglavljeno tijelo pronađeno je u decembru te godine od strane pripadnika KFOR-a. Na tijelu su bili vidljivi mnogobrojni tragovi mučenja i skrnavljenja.

U mjestu Staro Gracko u opštini Lipljan, 23. jula 1999. godine, ubijeno je četrnaest Srba koji su uhvaćeni prilikom ljetnih radova u poljoprivredi.

Srpska pravoslavna crkva i narod čuvaju uspomenu na mučenika Haritona i XIV srpskih žetelaca.

Teroristički napad na autobus i druga ubistva

Mnogobrojni zločini nastavljeni su i u narednim godinama. Autobus „Niš – ekspres“, dana 14. februara 2001. godine, dignut je u vazduh podmetnutim eksplozivom. Smrtno je stradalo najmanje devet Srba, teže je ranjeno desetero, a lakše njih 33, koji su se zatekli na ovoj autobuskoj liniji kojom su se prevozili od Niša ka centralnom Kosovu i Metohiji.

Noću 4. juna 2003. godine, u Cerskoj ulici u mjestu Obilić, ubijeni su članovi porodice Stolić: Radmila (78), Slobodan (79) i Ljubinko (50).

U mjestu Gorždevac kod Peći, prilikom kupanja u rijeci Pećkoj Bistrici, ubijeni su tinejdžeri Pantelija Dakić i Ivan Jovović, dok je ranjeno četvoro djece.

Naredne 2004. godine, 9. februara, u blizini Lipljana ubijeni su Zlatomir Kostić i Milijana Marković.

U periodu od početka sukoba i zločina do marta 2004. godine ubijeno je ili oteto više od 2.500 lica srpske nacionalnosti ili drugih nealbanaca, a protjerano je približno oko 250.000 ljudi.

Martovski događaji koji su prethodili pogromu

Srbin Jovica Ivić, osamnaestogodišnji učenik srednje medicinske škole, ranjen je 15. marta 2004. godine uveče, pucnjavom iz vatrenog oružja sa prigušivačem od strane dvojice Albanaca iz vozila na magistralnom putu Priština–Skoplje.

Nedugo nakon ovog incidenta, Srbi iz Čaglavice i Gračanice počeli su okupljanja i blokadu saobraćajnica. Došlo je i do incidenata sa Albancima koji su se našli na saobraćajnicama ili su pokušali da probiju blokade. Sutradan je u Gračanici održan protest više hiljada Srba sa centralnog Kosova.

Toga istog dana, 16. marta, trojica dječaka iz sela Čabar iz opštine Zubin Potok udavili su se u rijeci Ibar, dok je četvrti dječak uspio da se domogne obale. Veoma brzo, od strane albanskih medija, plasirana je vijest da su za smrt dječaka krivi Srbi, koji su ih, kako je naveo dječak, sa psima natjerali u rijeku.

I pored nedostatka konkretnih dokaza, kao i apela međunarodnih činilaca iz UMNIK-a da se ne šire nepotvrđene informacije koje su na emotivno osjetljivoj tragediji izazivale antisrpsku histeriju, antisrpsko raspoloženje preko medija i javnosti veoma brzo je eskaliralo u rušilačku i ubistvenu akciju velikog broja počinilaca.

Komanda NATO odbila je prijedlog organa državne zajednice Srbije i Crne Gore da pripadnici njene vojske, poštujući rezoluciju 1244 i vojnotehnički sporazum u Kumanovu, pomognu međunarodnim snagama KFOR i UMNIK-a u zaštiti Srba i drugih građana od masovnih zločina.

Pogrom 17. marta 2004. u Kosovskoj Mitrovici

Organizovani sukobi i incidenti počeli su toga dana prvo u urbanom centru sa najvećim brojem Srba, u Kosovskoj Mitrovici. Iz južnog dijela grada, koji su kontrolisali Albanci, pokrenut je niz napada na sjeverni srpski dio grada. Žarišne tačke bili su most na Ibru i gradske četvrti koje su bili na rubovima ili u etnički izmješanim dijelovima grada.

Ubrzo je nakon fizičkih sukoba na prelazima zabeleženo i djelovanje vatrenog oružja u rejonu naselja „Tri solitera“. To je prouzrokovalo još veće sukobe koji su se širili. Ispostavilo se da su napadi ekstremnih Albanaca na sjeverni dio Kosovske Mitrovice bili početak velike sinhronizovane kampanje napada širom Kosova i Metohije.

Narednih dana na područje sjevernog dijela grada izvedeno je čak i nekoliko napada artiljerijskim projektilima. Uveče, 18. marta oko 23 časa, granatirana je okolina bolnice, sutradan je na sjeverni dio grada ispaljeno još nekoliko granata iz lakog naoružanja, a nakon toga sledećeg dana i djelovanje tromblona.

Osim sukoba, Srbe je veoma uznemirila vijest da je prvog dana nemira, 17. marta, zapaljena crkvena kuća u blizini hrama Svetog Save u južnom dijelu grada. Sam hram je tada odbranjen od strane pripadnika grčkog kontigenta KFOR-a, ali je i on zapaljen narednog dana oko 18 časova.

Žrtve i stradanja

U trodnevnim nemirima, od 17. do 19. marta, Srbi su, osim u Kosovskoj Mitrovici, napadnuti u velikom broju mjesta: Priština, Čaglavica, Obilić, Kosovo Polje, Prizren, Lipljan, ali i u selima u ovim opštinama: Berivojce, Svinjare, Bresje, Miloševo, Kišnica, Slatina, Grabac, Biča, Belo Polje i dr.

Selo Svinjare spaljeno je u potpunosti (140 srpskih kuća), a oko 360 mještana je protjerano. U Prizrenu, u predgrađu, u noći između 17. i 18. marta spaljeno je selo Potkaljaja, u kojem je živjelo stotinjak Srba koji nisu 1999. godine napustili grad.

U masovnim napadima i neredima, linčovanjima i paljevinama od strane albanskih ekstremista, koji su pokušale spriječiti u određenom obimu međunarodne snage, poginulo je ukupno 24 lica, od kojih najmanje desetoro Srba. Povrijeđeno je 851 lice, od kojih je teško povređeno 22. Među povrijeđenima bilo je 98 pripadnika UNMIK policije i „Kosovskog zaštitnog korpusa“ i 55 vojnika KFOR-a. Takođe, prema izvorima, stradalo je i 24 Albanca.

Srpske žrtve koje su ubijene tokom martovskog pogroma u Kosovskoj Mitrovici bile su: Borivoje Spasojević i Jana Tučev, u Lipljanu Nenad Vesić, u opštini Štrpce u selu Drajkovce otac i sin Dobri i Borko Stolić, u Gnjilanu Slobodan Perić, u Kosovu Polju Zlatibor Trajković, Mirko Lopata i Dušanak Petković, i u opštini Prizren Dragan Nedeljković.

Desetine Srba su povrijeđeni ili pretučeni. Protjerano ih je oko 4.000. Njihova imovina je pljačkana i spaljivana. U trodnevnim nemirima učestvovao je veliki broj ljudi, oko 51.000 u 33 pojedinačna sukoba.

Prema izvorima Srpske pravoslavne crkve, tj. Eparhije raško-prizrenske, uništeno je ukupno 100 kuća, kako naseljenih tako i praznih, i drugih objekata u vlasništvu Srba. Stradala su i sela u kojima su bili povratnici nakon egzodusa 1999. godine. U selu Belo Polje spaljeno je svih XX obnovljenih povratničkih domova.

Uništavanje crkvene imovine i kulturno-istorijskog nasljeđa

U napadima ekstremista u martovskom pogromu srušeno je, spaljeno ili oštećeno 35 pravoslavnih hramova i manastira i desetine grobalja; iz grobova su vađene kosti, skrnavljene i razbacivane.

Pored hrama Svetog Save u južnom dijelu Kosovske Mitrovice, u Đakovici je spaljen i sravnjen sa zemljom hram Uspenja Presvete Bogorodice (XVI–XIX vijek) sa parohijskim domom, a u istom mjestu srušeni su zvonici hrama Svete Trojice, prethodno oštećeni još 199X. godine.

U Prizrenu je spaljen Saborni hram Bogorodice Ljeviške iz XII vijeka, hram Hrista Spasa iz XIV vijeka i Saborni hram Svetog Velikomučenika Georgija iz XIX vijeka, te hramovi Svete Nedelje, Svetog Vrača, Svetog Pantelejmona i Svetog Nikole.

Uništene su zgrada Bogoslovije „Kirilo i Metodije“ i zgrada Episkopskog dvora. Kod Prizrena je uništen i manastir Svetih Arhangela, zadužbina Cara Dušana iz XIV vijeka. U Prištini je zapaljena crkva Svetog Nikole iz srednjeg vijeka, obnovljena 1830. godine.

Nakon što je KFOR evakuisao monahinje, opaljen i spaljen je manastir Devič kod Srbice iz XV vijeka. Albanski teroristi gađali su minobacačkom vatrom i manastir Visoki Dečani.

U ovim i desetinama drugih napada na crkvene objekte uništen je i oštećen veliki broj ikona, freska, duboreza i ikonostasa, kao i drugih predmeta od izuzetne duhovne i kulturne vrijednosti. Katastrofalan i najveći udarac nanijet je najvrijednijem živopisu u Bogorodici Ljeviškoj. Isto se dešavalo i u drugim hramovima u Kosovskoj Mitrovici, Prizrenu, Štimlju, Vučitrnu, Uroševcu, a najvažniji ikonostas u Prištini je u potpunosti uništen. Uništen je i značajan dio bibliotečkog fonda knjiga različitih žanrova koje su pripadale bibliotekama iz srpske zajednice.

Posljedice:

Razamatrajući posljedice srpski istoričar Milan Gulić je naveo da je Martovski pogrom predstavljao najveće stradanje srpskog naroda na Kosovu i Metohiji nakon uspostave međunarodne uprave, i da je značajno je podstakao dalje iseljavanje Srba iz pokrajine. Osim toga, uspio je da doprinese daljoj albanskoj homogenizaciji, a mjere UNMIK-a čak su doprinosile nastojanju Albanaca ka jednostranom istrajavanju na nezavisnosti. U takvim godine drugi parlamentarni izbori na Kosovu pod međunarodnom upravom prilikama održani su 24. oktobra 2004. godine.

Pogrom u pamćenju

Srpski intelektualac Živojin Rakočević je zapisao:

„Pogrom je beležio strahom živote 120.000 Srba, Goranaca, Aškanlija, Roma i pretvorio se u jednu od fatalnih prekretnica naše istorije od kojih se ponekada računa vreme. Njime je dovršen proces getoizacije i deurbanizacije Srba. Strah je postao način života, a trpljenje i čekanje slobode jedini mogući model opstanka.“

Govoreći o fenomenu zla u zborniku gdej je pisao pregovor o Martovskom pogromu, Rakočević je između ostalog napisao i:

„Fenomen zla na Kosovu i Metohiji je, ma koliko izgledao zaboravljen, mrlja i gubitak savremenog sveta. Zvono što u Podujevu, blizu prelaza, zvoni u vatri pogroma, dok mladić skače i ruši krst na kupoli hrama, čuju i oni Albanci koji danas zbog obesmišljenog života i nesigurnosti beže na Zapad i za sobom ostavljaju prazne kuće, ponajviše u Podujevu.“