Zločini nad Srbima u hrvatskoj operaciji „Oluja“

Karakter nastojanja hrvatskog rukovodstva i njegovog secesionističkog djelovanja devedesetih u namjeri stvaranja etnički što homogenije hrvatske države, bez prava pa i malog broja Srba na autonomno ili neko drugo organizovanje, oslikavaju i transkripti sa sastanka Franje Tuđmana sa drugim predstavnicima vojnog i političkog vrha Hrvatske, održanog 31. jula 1995. godine na Brionima, prilikom konačnih priprema za operaciju „Oluja“. „Da nanesemo takve udarce da Srbi praktično nestanu, odnosno da ono, što nećemo odmah zahvatiti, kapitulira u nekoliko dana“, rekao je tada predsjednik Hrvatske Franjo Tuđman.

U nastavku je, kada se razgovaralo o civilima, između ostalog, rečeno da se njima „jamče tobože građanska prava“. To su samo mali isječci koji govore o onome što je označilo glavne namjere operacije „Oluja“, za koju se formalno navodilo da služi uspostavljanju vlasti na cjeloj teritoriji Hrvatske.

Vojne operacije kao priprema

Ovoj operaciji prethodile su i hrvatske vojne akcije na teritoriji nekadašnje Bosne i Hercegovine, tj. napadi na Republiku Srpsku. Početkom juna počela je operacija „Skok“, a kasnije i krajem jula operacija „Ljeto 95“, koje su iz pravca Livna bile usmjerene prema Grahovu i Glamoču. U međuvremenu su hrvatsko i muslimansko rukovodstvo iz tzv. R BiH potpisali Splitski sporazum, kao formalni osnov za zajedničko djelovanje. Grahovo je osvojeno 28, a Glamoč 29. jula, a hrvatske snage nastavljale su svoje djelovanje prema Drvaru i prema Dinari, čime su snage RSK na području Knina dovodili u taktički nepovoljan položaj.

„Oluja“

Hrvatska operacija „Oluja“, koja je izvedena uz odobrenje SAD-a i podršku struktura NATO-a, počela je 4. avgusta 1995. godine oko pet sati izjutra. Akcija je izvedena uprkos činjenicama da je velika oblast RSK bila pod zaštitom UNPROFOR-a (sektori „Jug“ i „Sjever“) i da su dan prije predstavnici Republike Srpske Krajine u Ženevi i Beogradu prihvatili prijedlog međunarodne zajednice o mirnom rješenju sukoba.

U velikim napadima, istovremeno iz 31 pravca, na zapadni dio Krajine, učestvovalo je oko 184.000 pripadnika hrvatskih snaga, uz podršku dijela snaga tzv. ARBiH-a i HVO-a, a njima se suprotstavilo oko 25.000 pripadnika Srpske vojske Krajine. Bio je to izuzetno neravnomjeran odnos sile napadača i odbrambenih snaga, koje su čak u prvim satima akcije uspjele da pruže ozbiljniji otpor na pojedinim tačkama.

Kolone izbjegica

Već u prvim satima operacije pokrenuti su veliki artiljerijski udari na civilne i vojne ciljeve RSK, koji su nastavljeni u narednom periodu, a koji su posebno demoralisali stanovništvo i branioce. Kako je dan odmicao, linije su, uslijed opadanja morala i jakih neprijateljskih napada, bile sve nestabilnije. Poslije proboja hrvatskih snaga na nekoliko značajnijih pravaca, poslijepodne je donesena odluka o povlačenju civilnog stanovništva opština Knin, Benkovac, Obrovac, Drniš i Gračac prema Donjem Lapcu. Kolone izbjeglica su se uputile u Republiku Srpsku, a zatim dalje u Srbiju.

Kolaps snaga RSK

Posebno značajan otpor srpske snage pružile su napadačima na prostoru Banije, gdje je napadač, nakon neuspješnih pokušaja prvog dana, drugi dan morao da izvrši reorganizaciju, promjene u komandnim strukturama i dovlačenje novih snaga.

Međutim, povlačenje stanovništva iz zapadnog dijela RSK pred napadima još više je dezorganizovalo vojni otpor, a onda dolazi i do povlačenja zvaničnih organa i predstavnika vojnog i političkog rukovodstva RSK, tako su hrvatske snage u Knin ušle 5. avgusta 1995. godine u prijepodnevnim časovima. Padali su zatim Drniš, Benkovac, Gračac, Obrovac i Plaški, a sljedećeg dana i Korenica, Slunj, Glina, Petrinja i Kostajnica.

Četvrtog dana operacije, 7. avgusta, hrvatske snage su zauzele Donji Lapac, Krnjak i Vojnić. Poraz Srpske vojske Krajine simbolično je označila predaja 21. ili Kordunaškog korpusa SVK od 8. avgusta 1995. godine nedaleko od Topuskog, a hrvatske snage su narednog, 9. avgusta, uspostavile kontrolu nad Vrginmostom i Dvorom.

Zločini

Ovim dešavanjima u operaciji „Oluja“ od strane hrvatskih snaga protjerano je oko 220.000 Srba iz zapadnog dijela RSK, tj. sa područja Sjeverne Dalmacije, Like, Korduna i Banije, a tokom operacije i neposredno nakon nje ubijena su ili nestala 1853 Srbina, među kojima 1202 civila. Najveći zločini počinjeni tokom operacije „Oluja“ bili su: u Golubiću (kod Knina), gdje je 6. avgusta ubijeno 22 ljudi; u Kijanima (kod Gračaca), gdje je istog dana ubijeno 14 Srba, od kojih devet žena; i u Dvoru, gdje je 8. avgusta ubijeno 12 lica, koji su uglavnom bili pacijenti psihijatrijske bolnice, a koji su pokušali da se sklone u objekat jedne škole. Ova ubistva odvijala su se nedaleko od pripadnika međunarodnih snaga iz Danske, koji su kasnije svjedočili o ovom zločinu.

Osim ovih zločina počinjen je čitav niz drugih pojedinačnih i masovnih ubistava. Nekoliko desetina Srba ubijeno je kada je prekinuta izbjeglička kolona na putu kroz Donji Žirovac. Izbjegličke kolone bombardovane su izvan teritorije Hrvatske, na teritoriji Republike Srpske, u selu Janjila kod Bosanskog Petrovca 7. avgusta 1995. godine i u mjestu Svodna kod Novog Grada 8. avgusta 1995. godine. U napadu na Petrovačkoj cesti u koloni je ubijeno 10 ljudi, a među njima i četvoro djece, dok je ranjeno više od 50 osoba, a u Svodni je prilikom bombardovanja ubijeno troje ljudi.

Pljačka, uništavanje imovine i otežavanje povratka Srba

Ponovna uspostava hrvatske vlasti na dotadašnjem području RSK bila je ispraćena temeljnom pljačkom preostale pokretne imovine, kao i paljevinom prethodno opljačkanih kuća. Procjene govore da je samo u dotadašnjem Sektoru Jug zapaljeno oko 22.000 kuća. U različitim istorijskim izvorima i analizama kasnije sprječavanje i otežavanje povratka protjeranih Srba na područja na kojima se odvijala ova akcija smatra se kontinuitetom djelovanja pokazanog u „Oluji“.

Težak položaj VRS

Osim što je „Olujom“ slomljen zapadni dio RSK, u ovim danima avgusta vojnički je poražena Republika Zapadna Bosna, pošto su snage muslimanskog Petog korpusa ARBiH sa središtem u Bihaću napale položaje svojih sunarodnika i zauzele Veliku Kladušu. I to je otežalo položaje Vojske Republike Srpske, koja je u ovim dešavanjima, vezanima za pad teritorija RSK, dobila novih 250 kilometara linije fronta. Ovi događaji definitivno su promijenili stratešku inicijativu na zapadu Republike Srpske.

Pitanje Slavonije, Baranje i Zapadnog Srema

Nakon operacije „Bljesak“, „Oluja“ je praktično označila pobjedu hrvatskih snaga nad RSK, ali je ostalo otvoreno pitanje Sremsko-baranjske oblasti, u istočnom dijelu prema SR Jugoslaviji, koja je nastavila da egzistira kao ostatak Krajine. Pošto je izvršen pritisak na lokalne Srbe, u Erdutu je 12. novembra 1995. godine potpisan Temeljni sporazum o Istočnoj Slavoniji, Baranji i Zapadnom Sremu, kojim je predviđena mirna i postupna reintegracija tog područja u ustavnopravni poredak Hrvatske. Proces mirne reintegracije ovih teritorija zvanično je otpočeo 15. januara 1996. godine, a završio je dvije godine kasnije, 15. januara 1998. godine. Iako je reintegracija obavljena mirnim putem, iz Sremsko-baranjske oblasti se, od ukupno 128.316, iselilo 77.316 lica srpske nacionalnosti.

Sudska (ne)pravda

Sudske procese za počinjene zločine u „Oluji“ pratio je niz kontroverzi i posmatranja iz različitih perspektiva. IDC „Veritas“ iz Beograda, koji se dugi niz godina bavi istraživanjem i obilježavanjem stradanja Srba iz RSK i Hrvatske, saopštio je 1. avgusta 2025. godine, između ostalog: „Za zločine nad Srbima u ‘Oluji’ sudilo se i trojici hrvatskih generala pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (MKSJ). Pretresno vijeće je jednoglasno zaključilo da su dvojica od trojice optuženih generala (Ante Gotovina i Mladen Markač) bili učesnici udruženog zločinačkog poduhvata, čija je zajednička svrha bila trajno uklanjanje srpskih civila iz Krajine silom ili prijetnjom silom, i osudilo ih na dugogodišnje kazne zatvora, ali je Žalbeno vijeće, tijesnom većinom, sa tri prema dva, preinačilo prvostepenu presudu i oslobodilo optužene generale po svim tačkama optužbe.

Međunarodni sud pravde (MSP) je kroz obrazloženje svoje presude iz februara 2015. godine operaciju ‘Oluja’ okvalifikovao kao akciju etničkog čišćenja – Hrvati su htjeli srpsku teritoriju bez Srba, očekujući da oni sami odu, a ne da ih ‘unište u cjelosti ili djelimično’. A da bi ih natjerali da napuste svoja vjekovna ognjišta, granatirali su njihove gradove i izbjegličke kolone, ubijali i fizički i psihički zlostavljali zaostale civile i vojnike i spriječavali im povratak, ali ni to sve skupa, po ocjeni suda, nije doseglo nivo genocida (nedostaje ‘genocidna namjera’).“

Simbol zločina

Etničko čišćenje Srba iz Hrvatske, koje je svoju kulminaciju ostvarilo ovom operacijom, bilo je jedan od najvećih zločina nakon Drugog svjetskog rata u Evropi.