Zločini nad Srbima u Zapadnoj Slavoniji

Veliki hrvatski napad na zapadnu Slavoniju, koja je bila u sastavu teritorije Republike Srpske Krajine, izveden je početkom maja 1995. godine. Kao zvaničan povod iskorišćena je jedna incidentna situacija. Naime prema prethodno postignutom Ekonomskom sporazumu zaraćenih strana, jedan dio auto-puta Beograd – Zagreb, kroz Zapadnu Slavoniju pod kontrolom snaga RSK bio je otvoren za saobraćaj.

Kako piše istoričar Milan Gulić na auto-putu je zabilježen niz incidenata, a sve je kulminiralo 28. aprila kada je kod motela Slaven, nedaleko od Nove Gradiške, ubijen Srbin Tihomir Blagojević. U znak revolta, njegovi najbliži srodnici otvarali su vatru na vozila koja su prolazila auto-putem. Troje ljudi je ubijeno, a nekoliko lica je ranjeno i/ili zarobljeno. Još iste večeri, vlasti RSK su donijele odluku o zatvaranju auto-puta. Upravo je taj potez iskorišćen kao povod za donošenje odluke o pokretanju operacije pod kodnim imenom „Bljesak“ 29. aprila 1995.

Operacija „Bljesak“

Ova kratka vojna operacija hrvatskih snaga pod nazivom „Bljesak“, izvedena 1. i 2. maja 1995, trajala je svega tridesetak časova. Završila se krahom 18. korpusa Srpske Bojske Krajine, koji je bio odgovoran za ovaj dio teritorije veoma specifičnog geografskog prostiranja, praktično okruženog hrvatskim teritorijama, nepovoljan za odbranu, i sa stanovništvom koje se u najvećem dijelu povuklo, odnosno bilo protjerano preko Save u Republiku Srpsku.

Ova teritorija, koja se sastojala uglavnom od opštine Okučani i dijelova opštine Pakrac, prethodno potpisanim sporazumima o primirju bila je pod zaštitom Ujedinjenih nacija. Međutim, Zaštitne snage UN, prethodno upozorene i upoznate sa napadom od strane hrvatskih generala, povukle su se na bezbjedna mjesta, praktično prepuštajući stanovništvo koje su trebale da zaštite na milost i nemilost hrvatskim snagama. Kakav je bio odnos snaga najbolje ilustruje podatak da je na oko 15.000 zapadnoslavonskih Srba od čega oko 4.000 vojnika krenulo je više od 16.000 pripadnika hrvatskih oružanih snaga.

Žrtve, stradanja i povlačenje ka „Mostu spasa“

Prema podacima Informaciono-dokumentacionog centra „Veritas“ iz Beograda na čelu sa Savom Štrpcem koji se dugi niz godina bave srpski stradanjem u RSK, tokom ove operacije je ubijeno 283 osobe. Među njima su bili i civili, žene, djeca i starci. Više od 15.000 Srba sa prostora Zapadne Slavonije, na kojem su Srbi živjeli vijekovima, bilo je prinuđeno da napusti svoje domove. Većina stradalih ubijena je u pokušaju izvlačenja prema „Mostu spasa“ preko Save, ka Gradišci, u Republici Srpskoj. Taj most bio je pod stalnom artiljerijskom vatrom, pa su neki čak pokušavali i da preplivaju rijeku.

Prema izjavama preživjelih svjedoka, kolone srpskih izbjeglica na putu prema „mostu spasa“ na rijeci Savi sustizale su avionske bombe, „maljutke“ iz helikoptera, artiljerijske granate i snajperski meci… Ranjenici su, po izjavama, klani ili čak gaženi tenkovskim gusjenicama.

Struktura žrtava i masovne grobnice

Prilikom istraživanja strukture žrtava, IDC „Veritas“ je došao do rezultata da je među žrtvama bilo 56 žena, osmoro djece do 14 godina i 75 osoba starijih od 60. Od ukupnog broja žrtava, rasvijetljena je sudbina 174 žrtve, a kao nestalo vodi se još njih 109, među njima je bilo 46 civila, uključujući i 23 žene. Od 150 ekshumiranih posmrtnih ostataka iz grupnih grobnica identifikovano je 122 tijela. Ekshumiranih, a neidentifikovanih tijela žrtava je 28, a nepoznata grobna mjesta, pojedinačne ili masovne grobnice, i dalje se traže za 81 posmrtni ostatci. Od pojedinačnih mjesta najviše su stradala dva sela sa pretežno srpskim stanovništvom – Medari, u kojima je zabilježeno 22 žrtve, uključujući 11 žena i troje djece, dok je u selu Paklenica bilo 20 žrtava.

O razmjerama stradanja govori i slučaj porodica braće Vuković iz Medara, gdje su ubijeni Ranko i njegova supruga Anđelija sa djecom Goranom i Gordanom, koji su imali jedanaest i osam godina, kao i Milutin i njegova supruga Cvijeta te njihova sedmogodišnja kćerka Dragana.

Hapšenja, logori i zlostavljanja

Prilikom ovih dešavanja u operaciji hrvatskih snaga „Bljesak“, oko 1.500 Srba je uhapšeno, a mnogi od njih su naredne godine proveli po zatvorima i logorima za Srbe u Hrvatskoj. Veći broj pripadnika Srpske vojske Krajine je zarobljen praktično uz prevaru i uz pomoć zaštitnih snaga UN, i od tada su mnogi prošli teška psihička i fizička maltretiranja u Bjelovaru i Varaždinu. Tada su hrvatski sudovi osudili veliki broj logorisanih Srba na dugogodišnje kazne zatvora za, kako se navodilo, ratne zločine. Kazne su izdržavali u zloglasnom zatvoru Lepoglava, a nekoliko desetina zarobljenika bilo je duži vremenski period zatočeno u zloglasni logor „Lora“ u Splitu.

Srpski civili koji nisu mogli ili nisu htjeli da napuste domove smještani su u logore za civile, a za to vrijeme srpsko kulturno nasljeđe, pravoslavni hramovi i srpska imanja su pljačkani, pustošeni i uništavani. Uskoro su ovi civili, uz pomoć zaštitnih snaga UN i humanitarnih organizacija, preveženi u Republiku Srpsku i Srbiju.

Reakcije UN, međunarodni aspekt i posljedice

Savjet bezbjednosti UN je Rezolucijom 994 od 17. maja 1995. od Hrvatske zatražio da povuče snage iz zone pod zaštitom UN, a od sukobljenih strana da se povuku iz zone razdvajanja uspostavljene Zagrebačkim sporazumom o primirju iz 1994. Hrvatska je ignorisala ovu rezoluciju, jer nije imala gotovo nikakav ultimativan karakter niti je propisivala kaznene mjere. Praktično, pomenuta rezolucija imala je samo formalni karakter.

Iako se tada u maju 1995. godine, kao i godinama kasnije, hrvatsko rukovodstvo pozivalo na to da je cilj operacije bio uspostavljanje ustavno-pravnog poretka na teritoriji Hrvatske, srpska strana i brojni međunarodni posmatrači ukazivali su na gruba kršenja međunarodnog prava, posebno po pitanju zaštite civila i ratnih zarobljenika. Za zločine nad srpskim civilima i vojnicima niko nije pravosudno odgovarao.

Kao oblik odmazde za ovu operaciju, predsjednik Republike Srpske Krajine Milan Martić naredio je raketiranje Zagreba i drugih mjesta u Hrvatskoj, kada su izazvani smrtni slučajevi i ranjavanje civilnih lica.

Prilikom izvođenja hrvatske akcije „Bljesak“, koja je od mnogih istraživača označena kao etničko čišćenje, snage Vojske Republike Srpske nisu se u većem obimu ili u aktivnom obliku uključile u odbranu Zapadne Slavonije. Akcija je pokazala namjeru Hrvatske da, uprkos mnogobrojnim pregovorima, protiv Republike Srpske Krajine djeluje brzim napadima i akcijama većeg obima uz proaktivnu podršku Zapada, uprkos mnogobrojnim srpskim žrtvama i razaranjima.