Pad Vozuće

U toku septembra 1995. godine kada su vazdušni napadi NATO na Republiku Srpsku ulazili u širu fazu, i na ozrensko-vozućkom ratištu, veoma bitnom za zaraćene strane 10. septembra, u potpunoj koordinaciji sa bombadovanjem i djelovanjem snaga za brze intervencije, krenula je ofanziva muslimanskih snaga iz više pravaca na srpske teritorije.

Ozren i Vozuća odolijevali su velikom broju muslimanskih napada tokom rata. Vozuću i okolinu branili su u jesen 1995. godine 4. ozrenska, dijelovi Srbačke lake pešadijske brigade i pripadnici MUP-a, kao i privremeno formirana 14. srpska brigada sastavljena iz pojedinih jedinica 1. krajiškog korpusa VRS. Napadači bili su u velikoj brojčanoj prednosti njih preko 23.000 iz jednica 2. i 3. korpusa tzv Armije BiH kao i iz jednica El mudžahid i 7. muslimanske brigade sastavljenih od vjerskih fanatika iz inostranstva, ali i domaćih Muslimana. U zavisnosti od svojih kompomnenti, muslimanska strana ovu akciju u svojoj dokumentaciji nazivala je „Farz-95“, „Uragan 95“ ili „Badr al Bosna“.

Početak napada

Napad velikog obima na kotu Paljenik koja je smatrana ključnim mjestom počeo je u 6.00 časova izjutra 10. septembra 1995. godine na položaje 2. bataljona Srbačke brigade, policijske čete iz Doboja i jedne čete 16. krajiške motorizovane brigade. Napadače u zauzimanju Paljenika i u daljoj incijativi nije zaustavio ni značajan broj gubitaka u minskim poljima, artiljerijska minobacačka vatra ni otpor pripadnika VRS. Pripadnici Srbačke brigade VRS u odbrani na ovom naletu pretrpjeli su značajne gubitke. Selo Medići bilo je u plamenu, ubrzo su padali i Ljeskovac i Lokva, muslimanska prethodnica ušla je u Stog u pola devet, ali su krvave borbe nastavljene u zaleđu na izolovanim kotama Čukuri, Stoliću i Gradu koje su odlijevale do podne.

Na drugoj strani kojom su napadale muslimankse snage, srpska odbrana u rejonu Lozne odolijevala je puna tri sata odbijajući sve napade snaga 2. korpusa. Jedinice 21. divizije tzv. Armije BiH u 9. 30 časova probile su odbranu u rejonu Dugo brdo i ušle u Mrahoroviće i dalje su napredovale ka Stogu. Srpska sela su paljena, a imovina je pustošena i pljačkana. Štiteći odstupnicu branioci na Klupama su se borili do krajnjih granica, odbili više napada i poklekli tek oko 13. časova.

Pad teritorije, pogibije, ubistva, zarobljavanja

Poslije teških borbi, jedinice muslimanskog 2. i 3. korpusa su se spojile i odsjekle Vozuću. Tokom narednih časova izvučen je dublje ka Ozrenu iz okruženja dio stanovništva i boraca. Gubici su bili veliki posebno kod 4. ozrenske brigade.

Pripadnici odreda El Mudžahid na težištu muslimanskih napada, ubijali su sve na koga su naišli u svom pohodu. Sutradan u toku 11. septembra muslimanske snage zaposjele su Vukadinovo brdo, Kremen, Kvrgu i Plavetno brdo, a muslimasnki predsjednik Alija Izetbegović sastao se u centru Vozuće sa najvišim oficirima. Bili su tu prisutni i muadžahedini i njihovi komandujući.

Pokušaj izvlačenja i zarobljavanja

Preko 60 boraca VRS kao i određeni broj civila, među kojima je bilo i žena, zarobljen je i odveden u mjesto Kesten u tzv. Omladinski dom, a odatle u mudžahedinski logoru u selu „Kamenica“, a potom likvidirani ritualnim ubistvima, svirepim mučenjima i na druge načine.

Posljedice

Borbe u tom području su nastavljene i sljedećih dana, Vojska Republike Srpske nastojala je da se front stabilizuje na ovom dijelu i da se u unutrašnjosti Ozrena formira nova linija odbrane. Borbe su definitivno zaustavljljene tek 12. oktobra primirjem koje je na opštem planu prethodilo Dejtonskom mirovnom sporazumu. Njime je teritorija prijašnje vozućke opštine pripala Federaciji BiH, a na Vozući su ostali porušeni i oštećeni objekti Srpske pravoslavne crkve, preko 4.000 opljačkanih i uništenih srpskih kuća, u oko 70 razorenih sela i zaselaka.

Masovne grobnice svjedoci zločina

U poslijeratnom periodu u tom rejonu pronađene su brojne masovne grobnice, poput one u blizni hrama u Stogu kod Zavidovića. Tu su u novembru 1997. godine izvršene ekshumacije u kojima je evidentirano 21 tijelo boraca VRS i civila od toga je 14 bilo bez glave. Takođe, na obali rijeke Gostović oko 15 kilometara južno od Zavidovića, više od decenije nakon pomenutih dešavanja, 2006. godine, pronađeni su posmrtni ostaci nekoliko tijela koja su prebacivana iz primarnih u sekundarne grobnice. Može se reći da je karakteristika masovnih grobnica sa ovog područja ta da je znatan broj ostataka tijela bio bez glava ili glava odvojenih od tijela što govori o karakteru zločina muslimanskih snaga.

Nestali

O teškim gubicima govori i podtak da se poslije pada Vozuće preko 463 Srba vodilo kao nestalo na tom području. Za nekima se i danas traga, njihova tijela se sakrivaju, o tome se šuti i pojedinačno i nistitucionalno na nivou BiH.

Porodice boraca i stanovnika Ozrena, Vozuće, Doboja, Srpca, Prnjavora i drugih mjesta odakle su bili stradali Srbi na ovom području i danas čuvaju uspomenu na svoje najbliže i bore se da se istina o stradnju, borbi i zločinima nad Srbima prenosi kako na domaćem tako i na međunarodnom planu.