Logor Dretelj

Dretelj je mjesto sjeverno od gradskog područja Čapljine, uzvodno na desnoj obali Neretve. Na ulazu u mjesto nalazio se kompleks nekadašnjih vojnih skladišta JNA, udaljen oko 1.400 metara vazdušne linije od centra Čapljine. Kompleks je bio smješten u udolini između dva uzvišenja i sastojao se od više objekata unutar ograđenog prostora: upravne zgrade, radionica, garaža, te magacina za skladištenje goriva i maziva.

Uspostavljanje logora za Srbe

Nakon preuzimanja Čapljine u aprilu 1992. godine kompleks su zaposjele hrvatsko-muslimanske snage. Tokom ljeta 1992. godine koristili su ga pripadnici HOS-a i tzv. Armije RBiH pod nazivom kasarna „Bruno Bušić“. Kompleks je bio ograđen bodljikavom žicom, a prema iskazima svjedoka jednim dijelom i minskim poljima radi sprečavanja bijega zatočenika. U tom prostoru od početka maja do septembra 1992. godine funkcionisao je logor za Srbe Hercegovine. Od aprila 1993. do aprila 1994. godine isti kompleks korišćen je kao hrvatski logor za Muslimane. U kontekstu stradanja Srba Mostara, Čapljine i Stoca, logor iz 1992. godine predstavlja posebnu tematsku i organizacionu cjelinu, u literaturi često označavanu kao „Dretelj 1“.

Uslovi u logoru

Логор је имао све карактеристике организованог система заточења цивилног становништва. У њему су бесправно држани цивили српске националности, изложени свакодневном интензивном психичком и физичком злостављању, нехуманим и нехигијенским условима живота, минималним количинама хране и воде, као и принудном раду унутар комплекса и ван њега. Затвореници су били смјештани у бетонске хангаре са малим прозорима и металним вратима, без основних услова за живот. Свједоци описују да су љетне температуре у хангарима достизале и до 40 степени, да се спавало на бетону или импровизованим лежајевима, а нужда вршила у посуде јер ноћни излазак није био дозвољен.

Dopremanje logoraša

Veliki broj zatočenika doveden je iz Mostara preko središta HOS-a  u nekadašnjoj vojnoj ambulanti, pri čemu su prilikom hapšenja i transporta bili izloženi organizovanoj pljački i maltretiranju. Po dolasku u logor zatvorenici su postrojavani, ispitivani i izloženi prijetnjama, vrijeđanju i zastrašivanju. U iskazima preživjelih često se pominju aluzije na NDH i ustašku ideologiju, kao i omalovažavanje ekshumacije i sahrane žrtava Genocida nad Srbima u NDH iz Drugog svjetskog rata, posebno u vezi sa ekshumacijom i sahranom žrtava u Prebilovcima.

Zlostavljanja

U logoru je vršeno sistematsko fizičko mučenje i ponižavanje zatočenika. Svjedoci su opisivali teška prebijanja, mučenja palicama, kundacima i drugim predmetima, usijecanje slova „U“ na tijelu, tjeranje na pjevanje ustaških pjesama, lizanje cipela i podova, konzumiranje trave, opušaka, mokraće, motornog ulja i drugih materija, kao i razne oblike seksualnog zlostavljanja. Posebno su dokumentovana masovna silovanja žena, uključujući starice i maloljetnice, kao i seksualno zlostavljanje muškaraca, prinude na međusobne seksualne radnje i druge oblike ponižavanja.

Seksualno zlostavljanje

Posebno tešku dimenziju zločina predstavljalo je zlostavljanje i ponižavanje žena zatočenih u logoru, uključujući fizičko i psihičko nasilje, kao i masovna silovanja logorašica. Svjedočenja preživjelih ukazuju da su žene bile izložene sistematskom teroru, prijetnjama i različitim oblicima zlostavljanja, što je ostavilo trajne posljedice na njihovo fizičko i psihičko zdravlje. U tom kontekstu poznat je slučaj doktorke  Olge Draško, čije je stradanje ostalo jedan od simbola patnje srpskih civila i logoraša. NJena sudbina svjedoči o brutalnosti kojoj su bile izložene srpske žene u logorima tokom rata.

Strah i neizvjesnost

Svjedočenja ukazuju da je strah bio stalno prisutan među logorašima. Zabranjivano je gledanje stražara u oči, a zatvorenici su živjeli u stalnoj neizvjesnosti zbog svakodnevnih batina, prijetnji strijeljanjem i odvođenja na prisilni rad. Mnogi preživjeli su Dretelj opisivali kao najteži logor kroz koji su prošli.

U kompleksu je postojao i stacionar u kojem je radio doktor, koga su zatvorenici imenovali Hranilović iz Zagreba, i kojisu ga među sobom  prozvali „dr Mengele“. Svjedoci su ga optuživali za nečovječno postupanje prema zatvorenicima i uskraćivanje medicinske pomoći. Najpoznatiji slučaj odnosi se na Sašu Stolića, zatvorenika od strane zločinaca prozvanog „Tenkista“, kome je, prema iskazima više svjedoka, slijepo crijevo operisano bez anestezije. Posjeta ljekaru nosila je svakodnevna i surova prebijanja.

Ubistva

Tokom postojanja logora u Dretelju izvršena su i ubistva zatočenika. Najpoznatiji slučaj je ubistvo Bože Balabana iz Mostara, penzionisanog instruktora letenja, koji je nakon teškog prebijanja 2. avgusta 1992. godine preminuo u logoru. Svjedoci su opisali da je Balaban mučen satima, tučen palicama, kundacima i drugim predmetima, a potom vraćen u hangar gdje je preminuo. NJegovi posmrtni ostaci identifikovani su tek 2010. godine. Kao žrtve Dretelja pominju se i Jovo Pejanović (nkadašnji komandir SUP-a iz mostara), Nenad Marković, Đuro Škoro, Evgenije Samardžić i drugi zatočenici koji su nakon mučenja nestali ili ubijeni.

Posebno potresno svjedočenje o zločinima u Dretelju ostavila je Sofija Balaban (rođena Janjić, 1934, Mostar), supruga ubijenog logoraša Bože Balabana. Kao zatočenica logora bila je primorana da sluša mučenje i ubistvo svog supruga, koje su izvršili pripadnici HOS-a predvođeni Edibom Buljubašićem. Prema svjedočenjima, nakon ubistva bila je izložena dodatnom psihičkom zlostavljanju i ponižavanju. NJeno svjedočenje smatra se jednim od najznačajnijih izvora o sistemu terora, psihološkog nasilja i likvidacija u logoru Dretelj. Tragedija porodice Balaban imala je i istorijsku dimenziju stradanja, jer je Sofijin otac bio žrtva Genocida nad Srbima u NDH tokom Drugog svjetskog rata, dok su i  Božu u genocidu ubijena dva brata.

Kompletne porodice među logorašima

Među žrtvama bili su i bračni parovi i čitave porodice. U dostupnim svjedočenjima i dokumentaciji pominju se osim bračnog para Balaban slučaj bračnog para Kuzman i koji su ubijeni u okolnostima povezanim sa logorskim sistemom i širim progonom srpskog stanovništva kao i naltretiranje, zatočavanje  porodice 4 člana pordice Kružević iz Mostar. NJihova stradanja predstavljaju dio šireg obrasca nasilja usmjerenog prema srpskim civilima, pri čemu su žrtve često bili stariji ljudi, žene i lica koja nisu učestvovala u oružanim dejstvima.

Dužnosnici u logoru i stražari

U iskazima preživjelih i dokumentima sa suđenja navodi se da je kontrolu nad logorom imao HOS na čelu sa Blažom Kraljevićem. U rukovodnim strukturama i među vojnicima prisutnim u logoru pominju se Edib Buljubašić, Ivan Petrušić, Mirsad Repak, Miro Hrstić, Sejo Horozović, Šime Martinović, Ahmet Makitan, Vinko Primorac i mnogi drugi. U presudama Suda BiH pominje se veći broj izvršilaca zločina, dok su u materijalima Komiteta za prikupljanje podataka o izvršenim zločinima protiv čovječnosti i međunarodnog prava iz Beograda navedena 62 različita lica povezana sa zločinima u logoru.

U ljeto 1992. godine došlo je do intenziviranja saradnje HOS-a i tzv. Armije RBiH u Hercegovini. U Dretelju je formiran i „prihvatno-nastavni centar“ tzv. Armije RBiH, a saradnja je formalizovana sporazumom Blaža Kraljevića i Armina Pohare iz avgusta 1992. godine. Prema svjedočenjima, pripadnici tzv. Armije RBiH bili su prisutni u kompleksu u periodu najintenzivnijih zločina nad srpskim zatvorenicima. Takođe navodi se i podatak da je Blaž Kraljević kao general  članom Gneralštaba tzv. Armije R BiH.

Nakon ubistva Blaža Kraljevića od strane HVO u Kruševu 9. avgusta 1992. godine došlo je do krize unutar HOS-a i pogoršanja položaja zatvorenika. Svjedoci navode da su nakon njegove smrti logoraši bili izloženi novim talasima brutalnih prebijanja i prijetnji likvidacijom.

Razmjena

Većina zatočenika napustila je logor tokom avgusta 1992. godine. Jedna grupa prebačena je prema Buni i Mostaru, potom u zatvor Ćelovina i na razmjenu kod Stoca 18. avgusta 1992. godine, dok je druga predata HVO-u i prebačena u logore Grabovina, LJubuški i Rodoč. Posljednje četiri Srpkinje puštene su iz kompleksa 21. septembra 1992. godine, što se smatra krajem funkcionisanja logora za Srbe u Dretelju.

Na osnovu spiskova i iskaza preživjelih svjedoka navodi se da je u jednom trenutku u muškom hangaru bilo i do 200 zatvorenika, a u ženskom do 80 žena. Većina zatočenika bila je sa područja Mostara, čapljine ali iz drugih mjesta hercegovine..

Sudski postupci

Za zločine počinjene nad Srbima u gradu Mostaru pred Sudom BiH nije vođen nijedan postupak. Pred Sudom BiH vođen je postupak protiv pet lica za zločin protiv čovječnosti − udruženi zločinački poduhvat – držanje civila u nehumanim i nehigijenskim uslovima, svakodnevno podvrgavanje različitim oblicima fizičkog, psihičkog i seksualnog zlostavljanja u Mostaru i logoru Dretelj (opština Čapljina) 1992. godine. Za ove zločine pravosnažno su osuđeni Ivan Zelenika (6 godina zatvora), Edib Buljubašić (6 godina), Ivan Medić (7 godina) i Marina Grubišić-Fejzić (5 godina), dok je Srećko Herceg oslobođen. Takođe, pred Sudom BiH vođen je postupak protiv četiri lica za ratne zločine protiv civilnog stanovništva (silovanje, nanošenje velikih bolova, patnji) u logoru Dretelj (opština Čapljina) 1992. godine. Za ove zločine pravosnažno su osuđeni Ivan Medić (6 godina zatvora) i Tonćo Rajič (2 godine), dok su Miroslav Hrstić i Miljenko Nogolica nedostupni pravosudnim organima BiH. Svi osuđeni su već izdržali zatvorske kazne i izašli su na slobodu.

Suđenja u inostranstvu

Dvije pojedinačne presude za logor Dretelj donesene u inostranstvu. Za ratne zločine nad Srbima u logoru Dretelj, u prvom postupku za ratne zločine nakon Drugog svjetskog rata, u Norveškoj, u Oslu je, marta 2010. godine, osuđen na pet godina zatvora Mirsad Repak, bivši pripadnik HOS-a. Za ratne zločine, ili kako se precizno navodi za tuču, ponižavanje i seksualno zlostavljanje srpskih zatvorenika u periodu između maja i avgusta 1992. u logoru Dretelj osuđen je Ahmet Makitan zvani Maks, koga je u svojim izjavama po surovosti mučenja pominjao veći broj nekadašnjih logoraša. Sud u Švedskoj, u Stokholmu, osudio ga je kao švedskog državljanina, takođe nekadašnjeg pripadnika HOS-a, na pet godina zatvora. U presudi se navodi da je odgovoran i za ubistvo dva zatočenika.

Simbol ljudske surovosti

Vidiljivo je da ukupan obim presuda za Dretelj ne odgovara obimu, obuhvatu  zlostavljanja i ubistava srpskih logoraša koji je ispoljen u ovom logoru. Logor Dretelj ostao je upamćen kao jedno od najvećih i najtežih mjesta stradanja Srba u hrvatsko-muslimanskom sistemu logora u Hercegovini tokom rata u BiH 1992. godine.