Zločini nad Srbima u Bradini i drugim mjestima opštine Konjic

Konjic je strateški veoma važno mjesto na razmeđu između Hercegovine i Bosne, na komunikaciji između Sarajeva i Mostara. U Drugom svjetskom ratu za vrijeme Genocida nad Srbima u NDH srpsko stanovništvo Konjica pretrpjelo je značajne gubitke.

Muslimani su, u ovoj opštini koja je po popisu iz 1992. godine imala 43.878 stanovnika, bili većina sa oko 23.815 ili nešto više 54% stanovništva. Hrvata je bilo 11.513 (26,2%), dok su Srbi sa oko 6.620 popisanih činili 15,1% populacije, ostalo su u malim procentima bili Jugosloveni ili oni koji su se drugačije izjašnjavali. Dolaskom oružanih formacija iz Hrvatske polovinom aprila, djelovanjem muslimanskih paravojnih formacija, kao i eskalacijom unutrašnjih antagonizama i incidenata, Konjic za Srbe postaje veoma nesigurno mjesto za život. Jedan dio njih pokušava da se u drugoj polovini aprila skloni u svoja okolna sela kako bi se zaštitio, a ta srpska sela su početkom ratnih dejstava napadana, paljena i uništavana, imovina je pljačkana, a kuće, crkve i spomenici kulture su rušeni.

Prvi napadi na Srbe

Napadi na srpska mjesta u opštini Konjic od strane hrvatsko-muslimanskih formacija počeli su polovinom maja 1992. godine. Selo Blace napadnuto je 15. maja 1992. godine. Napad je bio usmjeren protiv civilnog srpskog stanovništva, te je prilikom napada vršeno ubijanje, pljačkanje, paljenje objekata i protjerivanje. Nakon napada stanovništvo koje nije pobijeno pobjeglo je, a u selu su ostali samo nemoćni koji nisu bili u stanju da bježe. Žrtve su bile pretežno starije životne dobi, ali je među njima bilo i djece. U ovom i još jednom kasnijem napadu ubijeno je ukupno šesnaest lica srpske nacionalnosti.

Zločini u Bradini

Nakon što su 20. i 21. maja 1992. godine izvršeni napadi na srpska sela Bjelovčina i Donje Selo, 25. maja 1992. godine napadnuta su srpska naselja na području Bradine. Napad su izvršili pripadnici Teritorijalne odbrane (TO) tzv. Republike BiH i HVO-a sa oko 3.500 naoružanih ljudi. Nakon 48 časova borbi, a pošto su brojno bili nadjačani, Srbi su predali oružje. Neki od Srba koji su branili selo i stanovnici civili pokušali su se izvući, ali su kasnije, u periodu 27. i 28. maja, bili zarobljeni.

Након заузимања Брадине у логор Челебићи одведено је око 280 одраслих мушкараца, док је око 500 жена, дјеце и стараца одведено у „Спортско-рекреациони центар“ у Коњицу. Након довођења ових српских цивила у поменуте логоре започео је добро организован терор, без разлике за пол и године живота жртава.

Logori

Srpsko stanovništvo Konjica doživjelo je jedno od najsurovijih stradanja u Odbrambeno-otadžbinskom ratu. Masovno je ubijano, raseljavano i zatvarano u logore. U logorima za Srbe zatvarani su muškarci, žene i djeca i to u logore: Čelebići, u fabrici „Igman“, sportskoj dvorani „Musala“, SJB Konjic i u osnovnoj školi u Bradini. U navedenim logorima vršena su ubistva, surova fizička i psihička maltretiranja, prisilan rad te silovanja. U ratnom periodu gotovo u potpunosti je raseljeno srpsko stanovništvo opštine Konjic.

Stradanje djece

Na području opštine Konjic zabilježeni su i zločini nad srpskom djecom. Simbol stradanja postala je porodica Golubović. Prosvjetni radnik Đuro Golubović i njegova supruga Vlasta, sa njihovim sinovima Petrom, rođenim 1985. i Pavlom, rođenim 1987, ubijeni su na putu prema selu Spiljani, neposredno kod fabrike mašina u Konjicu, noću između 1. i 2. jula 1992. godine. Dječak Petar preživio je likvidaciju, što zločinci nisu odmah primijetili. Petar se zatim, nakon odlaska ubica, uputio prema obližnjem punktu, u blizini sela Bijela, gdje je policajcima na punktu ispričao šta se desilo sa njegovom porodicom. Preživjelog dječaka Petra, koji je vidio šta je bilo sa njegovom porodicom, zločinci su ponovo uzeli, odveli nekoliko kilometara dalje i ubili.

U napadu na selo Blace ubijeni su maloljetni Miroslav Kuljanin, Slobodan i Radoslav Kuljanin.

Osim ovih zločina o stradanju srpskog stanovništva Konjica svjedoči i sudbina Žarka Kuljanina, koji je rođen dok mu je majka bila u zarobljeništvu sa drugim ženama i djecom iz Bradine. NJega je majka, ugrožena posljedicama zarobljeništva kao i saznanjem o ubistvu njenog muža, rodila u 7. mjesecu trudnoće u muslimanskoj bolnici. Dijete nije bilo u inkubatoru, zbog čega su nastupile mnogobrojne teške zdravstvene posljedice i dijete je živjelo uz velika zdravstvena oštećenja. Žarko je preminuo 2020. godine.

Prema podacima iz Knjige „Djeca žrtve rata iz Republike Srpske“ Republičkog centra za istraživanje rata, ratnih zločina i traženje nestalih lica (uredili Nikola Borković i Milan Jeremić) u opštini Konjic registrovano je ukupno 61 dijete – maloljetno lice srpske nacionalnosti, koje je bilo žrtva rata. Petoro ih je ubijeno, troje ranjeno, a ostali su bili žrtve zatvaranja, logorisanja, maltretiranja, seksualnog zlostavljanja i drugih oblika zločina.

Masovne grobnice

Prema podacima Republičkog centra za istraživanje rata, ratnih zločina i traženje nestalih lica, tokom napada na srpsko naselje Bradina, krajem maja 1992. godine, ubijeno je 38 lica, a ranjeno je njih deset. U narednom periodu ubijeno je još najmanje 20 lica srpske nacionalnosti iz Bradine. Nakon rata na području opštine Konjic ekshumirano je 79 tijela ubijenih Srba iz pojedinačnih grobnica te tri masovne grobnice sa 30 tijela.

Najveća masovna grobnica sa 22 tijela nalazila se u dvorištu Crkve Vaznesenja Gospodnjeg u Bradini. Ova crkva je nakon napada na Bradinu bila uništena i u njeno dvorište su zakopavani ubijeni Srbi. Ekshumacija masovne grobnice u Bradini izvršena je od 25. do 27. aprila 1998. godine.

Srpska opština Konjic

Tokom rata sa središtem u mjestu Borci formirana je Srpska opština Konjic gdje je bilo i sjedište Druge lake pješadijske brigade Hercegovačkog korpusa VRS, sastavljene većinom od Konjičana. Iako se odbranila od napada tokom rata, teritorija ove opštine Dejtonskim mirovnim sporazumom pripala je Federaciji BiH.

Memorijalizacija i pamćenje

Svake godine 25. maja pored spomenika srpskim žrtvama u Bradini održava se parastos. Centralni spomenik srpskim žrtvama u Konjicu nalazi se u Gacku, a osim njega podignut je spomenik u mjestu Luka kod Nevesinja. Na spomeniku u Gacku upisana su 383 imena srpskih žrtava rata. Od njih je 167 poginulih boraca Druge lake pješadijske brigade iz Konjica, devet dobrovoljaca, 35 ubijenih u logorima, 13 pripadnika drugih ratnih jedinica poginulih na teritoriji opštine Konjic, 24 Konjičanina poginula u Odbrambeno-otadžbinskom ratu širom Republike Srpske i 135 civilnih žrtava sa područja te opštine. Po popisu iz 2013. godine u opštini Konjic živjelo je 355 ili 1,4% Srba. Ovi podaci svjedoče o drastično promijenjenoj etničkoj strukturi i onome što se desilo Srbima na području ove opštine.

Srpska pravoslavna crkva njeguje pamćenje na žrtve i stradanja i na prostoru Konjica. Prilikom osvećenja obnovljenog Hrama Svetih apostola Petra i Pavla na Borcima, sjedištu nekadašnje srpske opštine Konjic, za Petrovdan 2019. godine, otkrivena je ikona djeci novomučenicima Petru i Pavlu Goluboviću.

Konjičanin Anis Kosovac je o sopstvenom trošku i po sopstvenoj savjesti 2018. godine, 26 godina nakon zločina, podigao spomen-ploču Petru i Pavlu Goluboviću na kapiji, na ulazu u pravoslavno groblje, na Musali u Konjicu.

Iako je za neke zločine na području Konjica vođeno nekoliko sudskih postupaka, može se reći da su ovi zločini, kao i mnogi drugi počinjeni nad Srbima, pred međunarodnom javnošću i dalje skrajnuti i teško vidljivi.