Stvaranje Republike Srpske Krajine

U 1991. godini nastavljena su burna politička dešavanja na teritoriji SR Hrvatske. Svjesni namjere hrvatskog rukovodstva koje je srljalo u razbijanje Jugoslavije i odcjepljenje Srbi nastavljaju intenzivno političko organizovanje. Tako je u Šidskim Banovcima (kod Vukovara) već 7. januara 1991. godine osnovano Srpsko nacionalno vijeće Slavonije, Baranje i Zapadnog Srema. Srpske institucije su se zalagale za ostanak u Jugoslaviji.

Na zajedničkoj sjednici pomenutog vijeća i Izvršnog vijeća SAO Krajine, koja je održana 28. februara, donijeta je Razolucija o razdruživanju R. Hrvatske i SAO Krajine, u kojoj je istaknuto da srpski narod u Krajini i Hrvatskoj „nema nijedan razlog da se izdvaja iz jugoslovenske države“, već želi da ostane „u državi Jugoslaviji, odnosno u zajedničkoj državi sa Republikom Srbijom i Crnom Gorom, kao i sa srpskim narodom u Republici Bosni i Hercegovini i ostalim narodima i republikama koje prihvaćaju zajedničku državu“.

Prvi sukobi

Događaji koji su uslijedili sve više su vodili u rat. U međuvremenu je otkriven čitav lanac uvoza oružja za potrebe hrvatskih secesionista i napada na JNA. Tako je na televiziji 25. januara 1991. godine emitovan snimak na kojem se jasno vidi kako je to organizovao Martin Špegelj, ministar odbrane SR Hrvatske. Već narednog dana u Borovu je ubijen glavni svjedok zabilježenog uvoza oružja Zvonko Ostojić.

Prvi oružani sukob na tlu nekadaššnje SR Hrvatske dogodio se u Pakracu 2. marta 1991. godine, kada je hrvatska policija izvela akciju u kojoj je povratila kontrolu nad lokalnom policijskom stanicom, koja je prethodno od strane srpske milicije 28. februara priključena SUP-u SAO Krajine. Sljedeći značajniji događaj koji je vodio rasplamsavanju sukoba zbio se krajem marta na području Nacionalnog parka Plitvice gdje su hrvatske policijske snage još tokom februara probale da uspostave kontrolu. Tokom oružanih borbi 31. marta 1991. godine ovdje su pale i prve žrtve na obje strane. Na strani SAO Krajine poginuo je milicajac Rajko Vukadinović a na hrvatskoj, policajac Josip Jović. Ovaj događaj ostao je upamćen po svom zlokobnom nazivu tzv. Krvavi Uskrs na Plitvicama, pošto se zbio u osvit najvećeg hrišćanskog praznika – Vaskrsa.

Eskalacija nasilja u većim gradovima i produbljivanje krize

Slijedio je niz incidentnih situacija i sukoba. Nakon što se 2. maja 1991. godine pročula vijest da je, nedaleko od Polače kod Benkovca, poginuo jedan hrvatski policajac, na ulicama Zadra pojavila se rušilačka rulja i nastupila je tzv. zadarska kristalna noć, u kojoj su razbijane radnje, lokali, te privatne kuće i drugi objekti i imovina zadarskih Srba. Bila je to sve jasnija eskalacija nacionalnih netrpeljivosti, koja je sve češće završavala u zločinima. Istog tog dana u Borovu kod Vukovara izbio je veliki sukob, kada je prilikom napada hrvatskih snaga i okršaja sa lokalnim Srbima, koje je predvodio komandant Štaba za odbranu Borova Sela Vukašin Vule Šoškoćanin, poginulo 12 pripadnika Posebne jedinice policije (PJP) iz Policijske uprave Vinkovci, a ranjeno je 28 hrvatskih policajaca.

U Splitu je 6. maja 1991. godine ispred Komande Vojno-pomorske oblasti održane anti-armijske demonstracije, ubijen je vojnik na odsluženju vojnog roka makedonac Sašo Gešovski, koji je bio prvi poginuli pripadnik JNA u sukobima u SR Hrvatskoj u okviru raspada i razbijanja socijalističke Jugoslavije. Jezive scene sa protesta, kasnije čak i davljenje vojnika na ulicama Splita, snimljene su TV kamerama i tih dana su obilazile Jugoslaviju. Osim Srbima na tim prostorima, bile su to poruke koje su jasno govorile da su se i pripadnici JNA našli u veoma nepovoljnom neprijateljskom okruženju pogotovu u urbanim sredinama sa hrvatskom većinom u SR Hrvatskoj u kojima su bile već oragnizovane značajne paravojne snage.

Bitka za Vukovar

Dana 20. avgusta 1991. vlada SAO Krajine donijela je Odluku da se uspostavi jedinstven sistem Teritorijalne odbrane (TO) Krajine, Oružane snage Krajine, kao dio jedinstvenog sistema oružanih snaga SFRJ. Za komandanta TO, po funkciji, imenovan je Milan Babić, za zamenika Milan Martić, a za prvog načelnika Štaba Ilija Đujić, general JNA u penziji.

Bitka za Vukovar počela je 25. avgusta, a potrajala je skoro tri mjeseca, bilo je jasno da se otišlo predaleko i da su Hrvatska i Jugoslavija postale poprište krvavog građanskog rata. U velikim višemjesečnim borbama za Vukovar, on je postao grad-ruševina i grobnica velikog broja i Srba i Hrvata. Takođe tu su počinjeni obostrani ratni zločini. Pošto je u gradu na ušću Vuke u Dunav pružen žestok otpor, na Vukovar su udarile OS SFRJ u veoma značajnom obimu od 11 brigada. Organizovana odbrana hrvatskih snaga Vukovara prestala je u noći između 16. i 17. novembra, a jugoslovenske trupe su 18. novembra 1991. godine ovladale središtem Vukovara.

Politička dešavanja

Na političkom planu takođe desio se veći niz događaja i odluka. 25. juna 1992. godine Hrvatska i slovenija jednostrano su proglasile državnu nezavisnost. Srbi su nastavljali sa organzovanjem koje bi im omogćuilo opstanak u Jugoslaviji i razdruživanje od Hrvatske. Tako je recimo 12. avgusta 1991. godine donijeta odluka o formiranju Srpske Autonomne Oblasti Zapadna Slavonija, iako je nekoliko mjeseci ranije u Pakracu i Daruvaru proglašeno prisajedinjenje SAO Krajini. Hrvatska strana je nastavljala sa intezivnim političkim koracima ka rascjepu, pa je na zajedničkoj sjednici svih vijeća Sabora Republike Hrvatske, koja je održana 8. oktobra 1991. godine, donijeta je Odluka o raskidu državno-pravne sveze na temelju kojih je zajedno sa ostalim republikama i pokrajinama tvorila dosadašnju SFRJ.

Napadi na JNA

Tokom jeseni hrvatske vlasti i vojne strukture su oragnizovale prekidanje svih komunalnih usluga i drugog kasarnama i drugim potencijalima JNA u urabnim sredinama. Takođe, organizovano je aktivno i pasivno zaprečavanje kasarni i skladišta, kao i svih putnih pravaca koje je koristila jugoslovenska vojska. Označilo je to tzv. Bitku za vojarne. Na opkoljene objekte izvršavani su svakodnevni aktivni pješadijski i artiljerijski napadi. Posljedica takvih dešavanja bilo je više ubistava i zločina, a jedan od njih bio je na Koranskom mostu kod Karlovc, kada je 21. septembra 1991. godine masakrirano 13 vojnika JNA srpske nacionalnosti. Ove velike napadačke akcije, stalni pritisci na vojnike, oficire i njihove porodice uz zločine kao i povlačenje JNA iz okruženja u nastojanju očuvanja ljudstva rezultirale su zauzimanjem velikog broja kasarni, naoružanja i drugih potencijala i njihovog prelaska u ruke hrvatskih snaga. U toku septembra i oktobra počele su borbe oko Dubrovniku i u dubrovačkom zaleđu na granici sa SR BiH.

Odluka o potpunoj evakuaciji Jugoslovenske narodne armije sa teritorije Republike Hrvatske donijeta je na sastanku, prethodno započete Mirovne konferencije o Jugoslaviji, koji je održan 18. oktobra 1991. godine u Hagu. Tada je hrvatska strana obećala deblokadu svih objekata JNA, a savezna država povlačenje svih vojnih efektiva sa područja te republike. Pošto dogovor iz Haga nije ispoštovan, a borbe su intenzivirane – naročito oko Vukovara, u narednih nekoliko dana potpisano je više novih sporazuma koji su se ticali povlačenja dijelova JNA iz Hrvatske.

Masovni zločini nad srpskim stanovništvom

U jesen 1991. godine nizom operacija hravtske snage krenule su na teritorije na kojima su živjeli Srbi. Tako je u Operacijama pod kodnim nazivima Orkan ’91, Otkos 10, Papuk ’91 etnički očišćena velika teritorija opština Grubišnog Polja, Virovitice, Slavonske Požege, Orahovice kao i dijelovi teritorija Daruvara, Pakraca, Novske i Nove Gradiške. Prema istoričarima, najveći zločini nad Srbima tada su počinjeni, kada su su 10. decembra 1991. pripadnici Hrvatske vojske u selima kod Slavonske Požege (Čečavački Vučjak, Šnjegavić, Ruševac i Jeminovac) ubili najmanje 36 mještana, među kojima 20 žena kao i 13. decembra, kada su u selima kod Podravske Slatine (Sekulinci, Gornji Meljani, Voćin, Đuričić, Bokane, Hum i Macute) ubijena 24 mještanina.

U sveopštoj atmosferi straha i histerije, sa područja pod kontrolom hrvatski vlasti protjerano je više od 200.000 Srba, dok je iz tri srpske autonomne oblasti protjerano više desetina hiljada Hrvata. Na ubrzani odlazak Srba iz velikih gradova u Hrvatskoj uticali su i slučajevi pojedinačnih ili masovnih nestanaka i likvidacija u Zagrebu, Sisku, Osijeku, Gospiću, Vukovaru i drugim gradovima. Smatra se da je u ljeto i jesen 1991. godine na takav način ubijeno više stotina Srba.

Tako je 17. septembra 1991. godine iz porodične kuće u Jasenovcu odveden, a zatim ubijen, zastupnik u Vijeću udruženog rada Sabora SR Hrvatske srpske nacionalnosti Dušan Trivunčić. Prvi ubijeni Srbin u Gospiću bio je Jovo Vujnović, koji je stradao pod nerazjašnjenim okolnostima 15. avgusta 1991. godine. Od tog događaja, pa do kraja godine ubijena su najmanje 124 gospićka Srbina, od kojih polovina tokom 17. i 18. oktobra, koji predstavljaju crne dane za srpsku zajednicu u Gospiću. Uglavnom se radilo o viđenijim Srbima, koji su nastavili da žive u tom gradu uprkos ratu. Gospićki Srbi su ubijani na različitim mjestima, uključujući masovne likvidacije na lokacijama Pazarište i Lipova glavica.

Počevši od jula 1991. godine u Sisku je ubijeno ili nestalo više od 100 građana srpske nacionalnosti. U jesen 1991. godine u Osijeku je ubijeno najmanje 27 Srba. Osječki Srbi su najčešće hapšeni, zatim mučeni, pa ubijani, a njihova tijela su bacana u Dravu, stvarajući jeziv osjećaj nesigurnosti i straha. Tokom jeseni 1991. godine u Marinom Selu i Poljani (kod Pakraca) djelovali su logori Ribarska koliba i Stara ciglana, u kojima je zatvoreno, mučeno i ubijeno više desetina Srba. U Poljani su ubijena najmanje 43 Srbina, a u Marinom Selu najmanje 17 lica.

U večernjim satima 7. decembra 1991. godine u Zagrebu su ubijena tri člana srpske porodice Zec. Mihajlo Zec je ubijen pred svojom kućom, dok su njegova supruga i ćerka stara 12 godina odvedene na Sljemen i tamo brutalno likvidirane. Konačno, u Paulin Dvoru (kod Osijeka) 11. decembra 1991. godine ubijeno je 18 civila, među kojima 17 Srba i jedno lice mađarske nacionalnosti.

Proglašenje Republike Srpske Krajine

Na osnovu svih dešavanja 1990. i 1991. godine, ali i na osnovu istorijskog iskustva preživljenog Genocida nad Srbima u NDH, uz svu složenost političkog, vojno-policijskog, teritorijalnog i regionalnog oragnizovanja, kraj 1991. godine značio je ozvaničenje postojanja stanja na terenu, postojanja Republike Srpske Krajine. U namjeri da ojača svoj politički položaj, kako unutar Jugoslavije, tako i u međunarodnoj diplomatskoj areni, odlučeno je da prethodna autonomna oblast preraste u republiku. U Kninu je 19. decembra 1991. godine, na krsnu slavu Nikoljdan, proglašena Republika Srpska Krajina (RSK), tada je usvojen Ustav Republike Srpske Krajine. Za prvog predsjednika, koji je u isto vrijeme rukovodio i Vladom Republike Srpske Krajine, izabran je Milan Babić, dotadašnji predsjednik Vlade SAO Krajine. Za prestonicu RSK određen je Knin, a utvrđeni su i državni simboli – zastava je bila srpska trobojka, a grb bijeli dvoglavi orao, koji na grudima ima štit sa krstom i ocilima, i natpisom „Krajina“. Za himnu je odabrana ranija srpska himna Bože pravde.

U jesen 1991. krenule su prve inicjative da se na područje Jugoslavije prije svega Hrvatske upute snage UN. Dana 9. novembra 1991. godine Predsjedništvo SFRJ uputilo je zahtijev Savjetu bezbjednosti o hitnom upućivanju mirovnih snaga u Jugoslaviju dok je recimo Vlada SAO Krajine 18. novembara proglasila odluku po kojoj se snage međunarodne zajednice mogu razmjestiti samo na linije razgraničenja. Na osnovu tih incijativa i drugih brojnih pregovora u Sarajevu je 3. januara 1992. godine potpisano primirje, a mirovne snage su zauzimale poziciju između zaraćenih strana, što je u prethodnom periodu na početku sukoba pokušavala da uradi i JNA.