Genocid nad Srbima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj

Genocid nad Srbima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (1941–1945) bio je pokušaj te države da u potpunosti uništi Srbe na svojoj teritoriji (Genocid u najkraćem podrazumijeva pokušaj sistemskog, planskog i unaprijed isplaniranog, uništenja jedne rasne, etničke, vjerske ili nacionalne grupe).

Osim ovog sistemskog zločina, u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj za vrijeme Drugog svjetskog rata sprovođena je namjera potpunog uništenja Jevreja i Roma. Događaji na terenu bili su međusobno povezani u surov ratni kontekst, te su banalnost zločina i zla, kao i stradanja i patnje žrtava, teško do kraja objašnjivi, ali se sa sigurnošću može reći da su u NDH izvršena tri genocida.

Osnivanje Nezavisne Države Hrvatske i ideološki temelji zločina

Nezavisna Država Hrvatska (NDH) uspostavljena je 10. aprila 1941. nakon napada sila Osovine na Kraljevinu Jugoslaviju. Ona je obuhvatala najvećim dijelom prostor današnje Hrvatske, teritoriju Bosne i Hercegovine i manje dijelove Srbije (Srem sve do Zemuna, dio Raške u kraćem perioda).

Izvršenje Genocida nad Srbima u NDH i ostvarenje etnički čiste hrvatske države planirano je i prije početka Drugog svjetskog rata. To je bilo oblikovano ideologijom hrvatskog pravaštva i djelovanjem Rimokatoličke crkve, objedinjenih u ideji tzv. hrvatskog državnog i povijesnog prava, tj. u konceptu jednog političkog naroda, koji su u hrvatskim krugovima stasali sredinom 19. vijeka, mada su istorijski korijeni netrpeljivosti i dehumanizacije Srba mnogo dublji.

Pripreme i planovi ustaškog pokreta

Predvodnici terorističkog hrvatskog ustaškog pokreta još u emigraciji, u periodu između dva svjetska rata, razmatrali su oblike masovnog nasilja poput genocida nad Jermenima od strane Turske kako bi slične metode sproveli nad Srbima.

I kasnije, tokom rata, nakon preuzimanja vlasti u NDH, nastavili su savjetovanja sa svojim nacističkim partnerima i uzorima.

Meta je bilo oko 2.000.000 Srba, koji su tu bili domicilno stanovništvo vijekovima, a koji su živjeli na području tadašnje NDH (koja je brojala oko 6.000.000 stanovnika), proglašene u okviru nacističkog poretka.

Protjerivanje i pokatoličavanje Srba bili su samo jedan dio projekta.

Metodi uništavanja i priroda zločina

Onaj drastični, najočigledniji dio nastojanja, osim pojedinačnih i masovnih ubistava, podrazumijevao je i osnivanje velikog broja logora.

Jedna od karakteristika genocida u NDH bila je i posebno surova priroda izvršenja zločina: bacanje žrtava u kraške jame u Lici, Dalmaciji i Hercegovini, kao i u drugim oblastima.

Karakteristika monstruoznosti zločina bila je direktan kontakt počinioca i žrtve, teško objašnjiva doza sadizma: klanje, ubistva maljem i drugim tupim predmetima, vješanja… Nad monstruoznošću tih zločina zgražavali su se čak i pripadnici njemačkih i italijanskih formacija.

Uloga države i društva u izvršenju genocida

Genocid je od samog početka odobravala i njime upravljala država. NDH je koristila cjelokupnu birokratsku, vojnu, policijsku, saobraćajnu i drugu infrastrukturu za izvršenje zločina.

Rasni i antisrpski zakoni i uredbe bili su dio sistema uništenja po ugledu na nacističke rasne uredbe i zakone.

Osim brojnih izvršilaca, veliki broj ljudi u društvu NDH je te zločine podržavao, a bilo je i onih koji su sve to posmatrali i ništa nisu učinili da se zločin spriječi.

Oni malobrojni, hrabriji, koji su to osuđivali, završavali su u logorima ili u pokretima otpora.

U zločinima nad Srbima u NDH učestvovao je veliki broj muslimana koji su, posebno na početku rata, uživali poseban status u ovoj saveznici nacističkog poretka.

Masovni zločini i stratišta širom NDH

Širom NDH izvršeni su veliki masovni zločini nad Srbima.

Mjesta poput Prebilovaca ili Pridvorice u Hercegovini, Starog Broda na Drini, Drakulića, Šargovca i Motika kod Banje Luke, Garavica kod Bihaća, Gline, Livna itd. postala su pozornice teško zamislivih zločina nad hiljadama žena, djece, muškaraca koji su ubijani zbog svog srpskog pravoslavnog identiteta.

Sa čitavog područja NDH stizali su željeznički transporti velikog broja srpskih logoraša koji su bili namijenjeni za uništenje.

Po istoričarima, u NDH su funkcionisala 24 logora i stotine drugih mjesta za zatočenja i transporte.

Dva najveća sistema logora smrti bili su Gospić–Jadovno–Pag, koji je funkcionisao od aprila 1941. do 15. avgusta 1941. godine, te sistem logora smrti Jasenovac, koji je funkcionisao od kraja avgusta 1941. do 22. aprila 1945. godine, kada je posljednja grupa jasenovačkih logoraša izvršila proboj.

Najviše Srba ubijeno je na stotinama lokalnih stratišta širom zemlje, dok su veliki sistemi logora postali simbol sveukupnog stradanja u NDH.

Navedena dva velika sistema logora smrti Gospić–Jadovno–Pag i Jasenovac funkcionisali su nadovezujući se hronološki jedan na drugi tokom čitavog postojanja NDH.

Oni su, na neki način, činili njenu suštinu, osovinu njenog (be)smisla. Na prvom mjestu bilo je to uništenje Srba, a onda, i u skladu sa novim nacističkim poretkom, te uz veoma malo inicijative sa strane – da bi se uklopili u tadašnji nacistički poredak Evrope – uništenje Jevreja i Roma.

Bili su to usko povezani događaji na terenu, ali i događaji sa različitom dinamikom. Takođe, uništenje Jevreja vršeno je u okviru evropskog konteksta izvršenja Holokausta.

Jasenovac – simbol stradanja

Sistem logora smrti Jasenovac postao je simbol onoga što su Srbi preživjeli u NDH.

Ovaj logorski sistem, karakterističan po surovosti, nalazio se na prostoru od 210 kilometara kvadratnih i podrazumijevao je logore (koje u istoriografiji obilježavamo rednim brojevima od I do V i to: Krapje, Bročica, Ciglana, Kožara i Stara Gradiška), zatim stratišta, od kojih je svakako najveće Donja Gradina (danas na teritoriji Republike Srpske u opštini Kozarska Dubica), te druge logorske lokalitete i objekte.

Jasenovačko stradanje posebno je eskaliralo nakon njemačko-hrvatske ofanzive na Kozari.

Nacistička Njemačka je, dakle, imala i ulogu direktnog izvršitelja Genocida nad Srbima u NDH osim njegovog međunarodnog pokroviteljstva.

Kao posljedica Jasenovca, formirani su i specijalizovani logori NDH samo za srpsku djecu: Jastrebarsko, Gornja Rijeka i Sisak

U NDH funkcionisao je veći broj mjesta u kojima su bile zatvorene i likvidirane žene i djeca. Ostaće to zabilježeno u istoriji civilizacije.

Odgovor srpskog naroda

Na sve to, srpski narod, suočen sa potpunim uništenjem, odgovorio je masovnim ustankom protiv NDH u ljeto 1941. godine i antiokupatorskim pokretom koji je imao samo jedan cilj – preživjeti.

Tek kasnije taj pokret podijeljen je na komunistički – revolucionarni i rojalistički, odnosno ravnogorski pokret, što je otvorilo surovi građanski rat na ideološkoj osnovi, te donijelo nove gubitke u srpskom narodu.

Većinu partizanskog pokreta na prostoru bivše Jugoslavije, koja je poslije rata na strani saveznika, postala država sa ateističkom komunističkom partijom na čelu, činili su Srbi koji su bili nosioci antifašističke i antiokupatorske borbe.

Iako je zvanični narativ formiran u poslijeratnoj Jugoslaviji počivao na lažnoj ideologizovanoj slici o podjednakom doprinosu svih naroda i narodnosti borbi, ali i na lažnoj simetriji u njihovim žrtvama, srpski narod je sačuvao alternativno porodično pamćenje izvan sistema komunističke ideologije i od njega stvorio neku vrstu odbrambenog refleksa da se Jasenovac i NDH ne bi ponovili.

Republika Srpska kao odbrambeni odgovor

U momentima kada se početkom devedesetih godina HH vijeka pod udarima spolja i iznutra raspadala Jugoslavija, srpski narod je kao odbrambeni mehanizam, pored postojanja Srbije, formirao Republiku Srpsku Krajinu i Republiku Srpsku.

Bio je to oblik kolektivnog NE ponavljanju zločina genocida.

Republika Srpska Krajina nestala je pod udarima hrvatske vojske 1995. godine, a Republika Srpska je međunarodnim mirovnim sporazumom priznata kao entitet sa velikim državnim ovlašćenjima unutar BiH.

Srpska pravoslavna crkva uvrstila je Novomučenike Jasenovačke i druge u zavjetnu vertikalu pamćenja srpskog naroda.

Njihovo stradanje danas razumjevamo kroz perspektivu Golgote i Vaskrsenja.

---