Dejtonski mirovni sporazum

Mirovni pregovori za završetak rata na području nekdašnje BiH vođeni su u vazduhoplovnoj bazi Rajt-Paterson, u blizini mjesta Dejton u saveznoj državi Ohajo (Sjedinjene Američke Države), u periodu od 1. do 21. novembra 1995. godine. Rezultat tih razgovora bio je usaglašeni Opšti okvirni sporazum o miru u Bosni i Hercegovini, koji je svečano ratifikovan na konferenciji u Parizu 14. decembra iste godine.

Prethodni mirovni planovi i pokušaji

Različiti pregovori i planovi o uspostavljanju mira, te o uređenju odnosa između zaraćenih strana, a pod koordinacijom različitih međunarodnih subjekata, vođeni su još od prve polovine 1992. godine. Neki od njih bili su: Kutiljerov plan, Londonska konferencija, Vens-Ovenov plan, Oven-Stoltenbergov plan, Vašingtonski sporazum i Plan Kontakt grupe. Nijedan od navedenih, zbog neprihvatanja različitih strana, nije donio mir na teritoriji nekadašnje jugoslovenske republike. Američka administracija je, pored prethodno preduzetih inicijativa u međunarodnim krugovima, stvarala uslove za konačni prekid ratnih sukoba krajem 1995. godine. Kao polazna tačka za nove pregovore uzeti su osnovni principi, uglavnom prihvaćeni 8. septembra u Ženevi i u Njujorku 26. septembra, te vojni sporazumi o prekidu vatre na terenu koji su uporedo uspostavljeni.

Sastav i učesnici Dejtonske konferencije

Na konferenciji su učestvovale delegacije Savezne Republike Jugoslavije, Republike Srpske, Republike Hrvatske i tzv. Republike Bosne i Hercegovine. Prisustvovali su i predstavnici Sjedinjenih Američkih Država. Delegaciju SR Jugoslavije predvodio je Slobodan Milošević, koji je, na osnovu sporazuma od 29. avgusta 1995, imao ovlašćenje da u ime Republike Srpske pregovara o pitanjima koja se tiču srpskog naroda u BiH. U sastavu delegacije Republike Srpske bili su Momčilo Krajišnik (šef delegacije), Nikola Koljević – potpredsjednik Republike Srpske, Aleksa Buha – ministar inostranih poslova, kao i grupa stručnjaka iz različitih oblasti bitnih za pregovore. Hrvatsku delegaciju predvodio je Franjo Tuđman, a delegaciju iz Sarajeva Alija Izetbegović. Predstavnici Sjedinjenih Američkih Država bili su na čelu sa državnim sekretarom Vorenom Kristoferom i specijalnim izaslanikom Ričardom Holbrukom.

Tok pregovora

Razgovori su proticali u izuzetno napetoj atmosferi, uz brojne nesuglasice i pritiske. Najviše nesuglasica izazivao je teritorijalni aspekt podjele unutar Bosne i Hercegovine. Već prethodno je bio prihvaćen princip odnosa 49% teritorije koja će pripasti Republici Srpskoj i 51% koja će činiti Federaciju BiH. Bila su to dva entiteta koja su činila BiH. Postojali su i drugi činioci oko kojih su se vodili različiti pregovori, kao i odnosi među delegacijama i unutar njih, koji su uticali na dug i težak tok pregovora.

Parafiranje i potpisivanje sporazuma

Iako su mediji 20. novembra objavili da je postignut konačni dogovor, pregovori su nastavljeni i narednog dana, kada je 21. novembra konačno postignuta saglasnost svih strana učesnica, tj. kada je parafiran sporazum kojim je praktično završen rat. Ostalo je još samo da se svečanim potpisima u Parizu 14. decembra sporazum ozvaniči i da se krene u njegovo sprovođenje. Pariska ratifikacija obavljena je od strane Miloševića, Tuđmana i Izetbegovića, u prisustvu Bila Klintona, Havijera Solane, Žaka Širaka, Viktora Černomirdina i drugih.

Struktura mirovnog plana

Mirovni ugovor sastojao se od dvadeset međusobno povezanih dokumenata, od kojih je devetnaest priloga uz osnovni dokument – Opšti okvirni sporazum o miru u Bosni i Hercegovini. Sporazum obuhvata dva osnovna dijela: vojne aspekte mirovnog rješenja, koji su regulisali odnose NATO snaga sa BiH, Hrvatskom i SRJ, i civilne aspekte mirovnog rješenja, sa jedanaest aneksa koji su sadržali odredbe o ustavnom uređenju, granicama između entiteta, izborima, ljudskim pravima i povratku izbjeglica i raseljenih lica.

Posljedice i značaj Dejtonskog sporazuma

Sprovođenje sporazuma podrazumijevalo je značajano vojno prisustvo i uloggu političkih činilaca međunarodne zajednice. Iako je Dejtonski mirovni sporazum zaustavio jedan od najvećih sukoba na tlu Evrope poslije Drugog svjetskog rata – sukob koji je odnio nešto manje od 100.000 ljudskih žrtava – nijedna od zaraćenih strana nije u potpunosti bila zadovoljna sporazumom. Postojanje Republike Srpske kao entiteta u decentralizovanoj, praktično konfederalnoj državi, nije zadovoljavalo muslimanske vlasti, koje će u narednim godinama nastaviti borbu za političko derogiranje srpskog entiteta, koji je ima značajna obilježja suverenosti. U tome su imali i podršku zapadnih činilaca. U isto vrijeme, Republika Srpska sporazumom je izgubila značajne dijelove Sarajeva, te je uslijedio egzodus oko 150.000 sarajevskih Srba, što je predstavljalo novu tragediju u nizu ratnih, a ovoga puta poratnih dešavanja. Takođe, Republika Srpska nije dobila izlazak na more, a na teritoriji Federacije BiH ostale su i neke teritorije koje su vijekovima bile većinski srpske, poput onih na zapadu, oko Drvara, Glamoča, Grahova i drugih.