{"id":2627,"date":"2025-10-27T13:40:54","date_gmt":"2025-10-27T13:40:54","guid":{"rendered":"https:\/\/memorijalnicentarrs.com\/?post_type=history_context&p=2627"},"modified":"2026-05-13T14:28:16","modified_gmt":"2026-05-13T14:28:16","slug":"pad-zapadnokrajiskih-opstina","status":"publish","type":"history_context","link":"https:\/\/memorijalnicentarrs.com\/srl\/istorijski-kontekst\/pad-zapadnokrajiskih-opstina\/","title":{"rendered":"Pad zapadnokraji\u0161kih op\u0161tina"},"content":{"rendered":"

Nakon \u201eOluje\u201c i protjerivanja srpskog stanovni\u0161tva iz RSK u avgustu 1995. godine, a u toku NATO bombardovanja Republike Srpske, u septembru 1995. godine, njena vojska u zapadnom dijelu rati\u0161ta na\u0161la se u veoma te\u0161koj situaciji. Vojska Republike Srpske u ovim momentima bila je u strate\u0161koj defanzivi, a uslijedili su sinhronizovani napadi hrvatsko-muslimanske koalicije. Cilj neprijatelja bio je da, oslanjaju\u0107i se na posljedice NATO intervencije, prodre u dubinu teritorije Republike Srpske i ugrozi Banju Luku.<\/p>\n

Napadi hrvatskih snaga na Republiku Srpsku<\/h3>\n

Snage HV, sa\u010dinjene od njenih gardijskih i drugih brigada, u periodu od 8. do 15. septembra 1995. godine izvele su, u sadejstvu sa Hrvatskim vije\u0107em obrane (HVO), ali i u strate\u0161kom savezu sa muslimanskim snagama, napade pravcima Glamo\u010d\u2013\u0160ipovo\u2013Jajce, Glamo\u010d\u2013Mlini\u0161ta\u2013Mrkonji\u0107 Grad i Grahovo\u2013Drvar\u2013Petrovac. Ova operacija, koja je predstavljala nastavak otvorene agresije na Republiku Srpsku, nazvana je kodnim imenom Maestral. Njome je fakti\u010dki uspostavljen prostor koji je bio o\u010di\u0161\u0107en od vjekovnog ve\u0107inskog srpskog etni\u010dkog stanovni\u0161tva unutar granica nekada\u0161nje BiH prema Hrvatskoj.<\/p>\n

Zdru\u017eeni napadi muslimanskih snaga<\/h3>\n

Uprkos povoljnom operativnom polo\u017eaju ste\u010denom padom RSK i deblokadom Biha\u0107a, snagama muslimanskog 5. korpusa iz Biha\u0107a trebalo je oko mjesec dana da probiju linije odbrane VRS, i to u momentu kada su hrvatske snage bile pred zauzimanjem Drvara. Koriste\u0107i uspjeh hrvatske operacije Maestral, sada deblokirane muslimanske snage 13. septembra kre\u0107u u o\u0161tru ofanzivu pod nazivom Operacija \u201eSana 95\u201c prema srpskim teritorijama. Sa druge strane, iz centralne Bosne kre\u0107u muslimanske snage 7. korpusa, koje su 13. septembra zauzele Donji Vakuf, koji se tada nazivao Srbobran. Tako\u0111e, muslimanske snage preuzimale su inicijativu na prostorima oko Vla\u0161i\u0107a, ali i dalje na istok, oko Vozu\u0107e i Ozrena.<\/p>\n

Gubitak teritorija i protjerivanje stanovni\u0161tva<\/h3>\n

U me\u0111uvremenu, od strane hrvatskih snaga, 12. septembra zauzeti su Drvar i \u0160ipovo. Ve\u0107 u toku naredna dva dana hrvatske snage zauzele su Jajce, a muslimanske snage Petrovac. Muslimanske snage ulaze u Petrovac u no\u0107i 14. na 15. septembra i narednog dana uklinjuju se duboko u srpsku teritoriju, sve do Klju\u010da, koji je zauzet prije pono\u0107i, dok je u sjevernom pravcu napada 17. septembra pala Krupa. Napredovanje glavnine snaga 5. korpusa tzv. Armije BiH snage VRS zaustavile su u periodu od 19. do 23. septembra, a od 23. septembra zaustavljeni su i napadi prema Prijedoru, Novom Gradu i Mrkonji\u0107 Gradu.<\/p>\n

\"\u041c\u0438\u043b\u0430\u043d
Milan (1945) i Dragan (1975) Vidovi\u0107 iz Sanskog Mosta, otac i sin, poginuli su u razmaku od dvadeset dana tokom borbi u okolini Sanskog Mosta. Milan je stradao 16. septembra 1995. godine, a Dragan 5. oktobra 1995. godine.<\/figcaption><\/figure>\n

Prema Banjoj Luci slijevao se novi talas od oko 70.000 srpskih izbjeglica. Hrvatsko-muslimanska koalicija spremala se za nove napade ka Banjoj Luci, Prijedoru, Sanskom Mostu i Novom Gradu, dok je VRS uspostavljala aktivnu odbranu napadnutih teritorija i planirala kontranapad.<\/p>\n

Poku\u0161aj kontranapada VRS<\/h3>\n

Operacijom \u201e\u0160tit 95\u201c snage VRS na zapadnom dijelu rati\u0161ta, prema direktivi br. 9 izdanoj 28. septembra 1995. godine, planirale su da glavnim snagama napadnu pravcima od Mrkonji\u0107 Grada prema Klju\u010du i Glamo\u010du, te iz pravca Sanskog Mosta prema Petrovcu i Drvaru, tj. dalje prema Grahovu i Glamo\u010du. Napad je po\u010deo tog istog 28. septembra i u dijelu prema muslimanskim snagama imao je realniju osnovu za njihovo potiskivanje prema Biha\u0107u, naro\u010dito uzimaju\u0107i u obzir poraze koji su im naneseni prije godinu dana na tim prostorima. Snage VRS u narednih nekoliko dana, tj. u periodu od 1. do 6. oktobra, nanose gubitke muslimanskim snagama i dolaze do pred Klju\u010d, koji je u jednom momentu ponovo bio pred oslobo\u0111enjem. Muslimanske snage su u tim momentima, krajnjim naporima i pregrupisavanjem sopstvenih jedinica, stabilizovale situaciju i sa\u010duvale Klju\u010d u svom posjedu.<\/p>\n

\"\u0414\u0440\u0430\u0433\u0430\u043d
Dragan (\u0110oko) Srdi\u0107 (1961), ro\u0111en u Drvaru, poginuo je 14. septembra 1995. godine na Klekova\u010di kod Drvara.<\/figcaption><\/figure>\n

Nakon \u0161to je Republika Srpska dobila znatno du\u017eu liniju odbrane nakon pada RSK, nakon \u0161to je bila oslabljena NATO napadima, te nakon gubitka velikog dijela teritorije u periodu avgusta i septembra 1995. godine, tj. kada je ostala bez Grahova, Glamo\u010da, Drvara, Petrovca, Krupe na Uni, Klju\u010da, Jajca, \u0160ipova i Srbobrana, ali i nakon \u0161to je pru\u017eila zna\u010dajan otpor i odnijela pobjedu na prostoru sjeverozapada, na podru\u010dju Kozarske Dubice, Kostajnice i Novog Grada, protivofanzivna dejstva VRS krajem septembra i po\u010detkom oktobra 1995. godine prema hrvatskim snagama nisu uspjela, a ve\u0107 od tih dana, po\u010detkom oktobra, po\u010dinju pregovori o uspostavljanju primirja. Pravci prema Mrkonji\u0107 Gradu i Sanskom Mostu i dalje su ostali ugro\u017eeni od strane napada\u010da.<\/p>\n

Zlo\u010dini<\/h3>\n

Tokom navedenih de\u0161avanja, pored evidentnog etni\u010dkog \u010di\u0161\u0107enja i protjerivanja srpskog stanovni\u0161tva, plja\u010dke i paljenja, kao i drugih oblika uni\u0161tavanja imovine, izvr\u0161en je ve\u0107i broj ubistava, strijeljanja i drugih ratnih zlo\u010dina nad srpskim civilnim stanovni\u0161tvom, izbjeglicama i vojnicima.<\/p>\n

Bravnice \u2013 napad na izbjegli\u010dki autobus<\/h3>\n

Tako su 13. septembra 1995. godine vojnici Druge brigade HVO i \u010cetvrte gardijske brigade HV, kao i drugih jedinica, izvr\u0161ili vi\u0161e zlo\u010dina u mjestu Bravnice kod Jajca. Oni su tu presreli kolonu srpskih izbjeglica iz Donjeg Vakufa, Jajca i Travnika i, izme\u0111u ostalog, izvr\u0161ili napad na autobus sa putnicima, kao i na druga prevozna sredstva u koloni. Po koloni, koja nije imala drugu namjeru nego da napusti ugro\u017eenu teritoriju, iz neposredne blizine pucano je svim sredstvima.<\/p>\n

Prema podacima Republi\u010dkog centra za istra\u017eivanje rata, ratnih zlo\u010dina i tra\u017eenje nestalih lica, za teritoriju Bravnica toga dana stradalo je ili se kao posljednji put vi\u0111eno na tom mjestu vodi 62 lica, od kojih se i danas 14 vodi kao nestalo. Njih 14 bilo je u pomenutom autobusu.<\/p>\n

Masovna grobnica \u201eCarevo polje\u201c<\/h3>\n

Tri godine kasnije, u masovnoj grobnici \u201eCarevo polje\u201c ekshumirani su posmrtni ostaci 81 osobe srpske nacionalnosti koje su ubijene tih dana u Jajcu i okolini. Me\u0111u njima su bile i \u017ertve iz Bravnica. Sliku o karakteru zlo\u010dina upotpunjuju podaci o djeci, me\u0111u kojima je najmla\u0111i bio Dragan Jankovi\u0107, koji je imao nepune tri godine, Borislav Jankovi\u0107 \u0161est, i Velibor Jankovi\u0107 trinaest godina. Za tijelima tada \u010detvorogodi\u0161njeg Aleksandra i \u0161estogodi\u0161nje Vesne Petri\u0107, kao i Danijele Jankovi\u0107, koja je imala \u0161esnaest godina, jo\u0161 uvijek se traga, tj. oni se vode kao nestale osobe sa tog podru\u010dja. U op\u0161tini Jajce prona\u0111eno je osam pojedina\u010dnih i tri masovne grobnice, u kojima je ekshumirano ukupno 100 tijela.<\/p>\n

Rasprostranjenost zlo\u010dina i poslijeratne ekshumacije<\/strong><\/p>\n

O rasprostranjenosti zlo\u010dina tokom doga\u0111aja vezanih za ljeto i jesen 1995. godine i napade na Republiku Srpsku govore i podaci o izvr\u0161enim poslijeratnim ekshumacijama. Tako je u op\u0161tini Glamo\u010d, u kojoj je prona\u0111eno 11 pojedina\u010dnih i dvije masovne grobnice sa ukupno 127 tijela, izvr\u0161ena ekshumacija masovne grobnice \u201eKamen\u201c, u kojoj je prona\u0111eno 108 tijela ubijenih Srba. U op\u0161tini Livno, koja je organski vezana s de\u0161avanjima u Bosanskoj Krajini (ukupno prona\u0111eno devet masovnih i pet pojedina\u010dnih grobnica sa 111 tijela), u jami Zastinje u poslijeratnom periodu izvr\u0161eno je nekoliko ekshumacija u kojima su prona\u0111eni posmrtni ostaci 22 Srba.<\/p>\n

U op\u0161tini Grahovo, u 13 pojedina\u010dnih i \u010detiri masovne grobnice, ekshumirano je ukupno 33 Srba. U \u0160ipovu je ekshumirano ukupno sedam tijela. U op\u0161tini Drvar, u pojedina\u010dnim grobnicama i tokom asanacije terena, prona\u0111eni su posmrtni ostaci 42 tijela. U op\u0161tini Bosanski Petrovac, u 10 masovnih i 66 pojedina\u010dnih grobnica vezanih za doga\u0111aje iz 1995. godine, ekshumirano je ukupno 149 tijela ubijenih lica. U Krupi na Uni ekshumirano je 77 tijela u \u010detiri masovne i 50 pojedina\u010dnih grobnica, dok je u Klju\u010du ekshumirano 72 tijela u jednoj masovnoj i ve\u0107em broju pojedina\u010dnih grobnica. Samo u pobrojanim slu\u010dajevima ubijeno je ili poginulo 718 lica koji su kasnije prona\u0111eni 248 grobnica i mjesta asnacije od \u010dega 215 pojedina\u010dnih i 33 masovne.<\/p>\n

Na\u017ealost, spisak zlo\u010dina je jo\u0161 ve\u0107i od pomenutih, jer nikada do kraja nisu razja\u0161njene sudbine nestalih lica za \u010dijim tijelima se traga, ali i zbog toga \u0161to su se stradanja Srba 1995. godine nastavila i u oktobru 1995. godine na podru\u010dju Mrkonji\u0107 Grada, Sanskog Mosta i drugih mjesta.<\/p>\n

\n
\n

Preporu\u010dena literatura:<\/strong><\/h4>\n